Η πόλη κάτω από την πόλη – υπόγεια Θεσσαλονίκη

Η πυρκαγιά του 1917 προξένησε μεγάλες ζημιές στον Άγιο Δημήτριο. Τότε υποχώρησε το δάπεδο και αποκαλύφθηκε η ξεχασμένη κρύπτη.
Ο σεισμός του 1978 φανέρωσε την κρύπτη του Μακεδονικού Αγώνα κάτω από τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά.
Αυτά είναι ένα μικρό μόνο μέρος της υπόγειας Θεσσαλονίκης, μιας ολόκληρης πόλης κάτω από την πόλη, που παραμένει άγνωστη. Οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως ρωμαϊκές, παλαιοχριστιανικές και βυζαντινές δεξαμενές νερού. Οι δρόμοι του νερού της παλιάς Θεσσαλονίκης είναι ένα ενδιαφέρον θέμα. Εδώ θα μιλήσουμε για τις υπόγειες σήραγγες.

Στα ελληνιστικά χρόνια φτιάχτηκαν, για στρατιωτικούς σκοπούς, δύο ευρύχωρα και μεγάλου μήκους υπόγεια περάσματα, που ξεκινούσαν από τα κάστρα και έβγαιναν στη θάλασσα.
Η μία σήραγγα φτιάχτηκε την ίδια εποχή με το λιμάνι. Ξεκινούσε από τα κάστρα και ακολουθούσε τη διαδρομή Δώδεκα Απόστολοι, οδός Διοικητηρίου, Τοπ Χανέ, λιμάνι.

Η άλλη σήραγγα κατέβαινε από την οδό Βύζαντος στην οδό Ολυμπιάδος, πέρναγε από τον Άγιο Δημήτριο και την Παναγία Χαλκέων και κατέληγε στη θάλασσα.

Διαβάστε τη συνέχεια

Τετάρτη 7 Οκτώβρη 2020 – Η μέρα που η Ελλάδα καταδίκασε τον ναζισμό

Η εντυπωσιακή εικόνα του πρωτοσέλιδου της Αυγής, Τετάρτη 7 Οκτωβρίου 2020.

Από τα μαύρα σύννεφα της πρώτης επίσκεψης του Γκέμπελς στον τόπο μας επί δικτατορίας του Μεταξά, από τον Εμφύλιο, τα σκληρά μετεμφυλιακά χρόνια, τον ΙΔΕΑ, το παρακράτος, τη χούντα, ως την εγκληματική οργάνωση της Χρυσής Αυγής οι προδότες, οι δωσίλογοι, οι συνεργάτες των Γερμανών κέρδιζαν αναίσχυντα σε βάρος των έντιμων ανθρώπων και της Δημοκρατίας.
Μετά την απελευθέρωση δεν τιμωρήθηκαν.

Ελευθερία, 31-12-1950


Και όσοι τιμωρήθηκαν ήταν σαν να μην τιμωρήθηκαν, αφού σε λίγο καιρό, τους χαρίστηκαν οι ποινές και αποδόθηκαν στην κοινωνία καθαροί. Τα πιστεύω τους συνοψίζονται στη φράση που απεύθυνε, μέσα στο δικαστήριο, οργίλος ο συνήγορος του αρχιδολοφόνου Λάμπου και των βασανιστών της Ειδικής, προς τον πατέρα ενός δολοφονημένου νέου: «Η μεγίστη πλειοψηφία των Ελλήνων ευγνωμονεί βαθέως τους γερμανούς, τα τάγματα ασφαλείας και την Ειδικήν δια τα μπλόκα και τας εκτελέσεις».

Ριζοσπάστης, 28-10-1945

Διαβάστε τη συνέχεια

Τα βλαχάκια – δύο αθώοι στο εκτελεστικό απόσπασμα

Τον καιρό του πολέμου, στο χωριό του πατέρα μου, τη Χρυσοβίτσα Ξηρομέρου, έγινε μια ιστορία που στοίχειωσε τον ύπνο των γερόντων και για την οποία απόφευγαν να μιλούν. Πρόκειται για την ιστορία της άδικης εκτέλεσης δυο νέων, που έμεινε να λέγονται «τα βλαχάκια», και της ένοχης σιωπής ενός χωριού.
Η υπόθεση αφέθηκε στον χρόνο για να ξεχαστεί. Είναι κι αυτός ένας τρόπος για να συνεχιστεί η ζωή, κυρίως μετά από δραματικές περιόδους με αναπόδραστες εξελίξεις, όπως ήταν ο πόλεμος κι η Κατοχή, που άλλαξαν ριζικά τη ζωή και το πνεύμα των ανθρώπων. Βέβαια, υπήρχαν φωνές που θύμιζαν τα γεγονότα και υπενθύμιζαν ότι η συγγνώμη έμεινε ανεξόφλητο χρέος.
Ο πατέρας μου, ο αείμνηστος Αθανάσιος Ι. Σώλος, ήταν μία από αυτές τις φωνές, ίσως η δυνατότερη και πιο επίμονη. Τον καιρό που συνέβη το τραγικό γεγονός, ήταν οργανωμένος στο ΕΑΜ και, μαζί με άλλους νεαρούς αγωνιστές, παρότρυνε το χωριό να πει την αλήθεια. Αυτό δεν έγινε ούτε στις ανακρίσεις ούτε στο στρατοδικείο, με αποτέλεσμα ο ένοχος να γλιτώσει και –το χειρότερο– να σπιλωθούν σαν φονιάδες, να καταδικαστούν και να στηθούν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα δυο αθώοι.
Ο τότε νεαρός ΕΑΜίτης, δικηγόρος πλέον στην Αθήνα, όλα του τα χρόνια, παρέμεινε αμετακίνητος στη θέση του ότι το χωριό έπρεπε ν’ αποκαταστήσει τη μνήμη των δύο νέων και να ζητήσει δημόσια συγγνώμη. Ούτε αυτό έγινε. Προτού πεθάνει, ο πατέρας μου παρέδωσε γραπτά την ιστορία. Είναι ένα από τα κείμενα που βρέθηκαν στο προσωπικό του αρχείο, πολύτιμες καταγραφές. Το δημοσιεύω.

Τα βλαχάκια – Οι δύο αδελφοί Σαπλαούρα
του Αθανασίου Ι. Σώλου

Το χωριό μας βαραίνει ακόμα η κατάρα της χαροκαμένης μάνας. Η κατάρα της βλάχας!

Βλάχος είναι για μας στη Χρυσοβίτσα ο παραχειμάζων κτηνοτρόφος που κατεβαίνει από τα Άγραφα ή την Ήπειρο στα μέρη μας, που είναι χειμαδιά.
Ο Μήτσος Σαπλαούρας με την οικογένειά του κατέβαινε από τα Πράμαντα της Άρτας και παραχείμαζε στην κοινοτική περιφέρεια του χωριού μας με τα λίγα πρόβατά του.
Στα 1942 ήταν εγκατεστημένος, από το φθινόπωρο του 1941, στη θέση Μιγκούσες της περιφέρειάς μας, κάτω απ’ το Κακό Λαγκάδι. Εκεί έστησε τα κονάκια του και τη στάνη του για να ’ναι σε ανάμερο και από τους χωροφύλακες και από τους Ιταλούς. Έσμιξε τα πρόβατά του με τους ντόπιους, για να έχει το κεφάλι του ήσυχο από τυχόν ζημιές, και ζούσε εκεί το βίο του παραχειμάζοντα κτηνοτρόφου με όλες τις πίκρες και τις χαρές του. Μόνο που οι πίκρες είναι πολύ περισσότερες και ελάχιστες οι χαρές του.

Διαβάστε τη συνέχεια

Μάνος Μαλαμίδης

Μια ανάρτηση στο fb σήμερα το βράδυ, Σάββατο 8 Αυγούστου, έκανε γνωστό τον ξαφνικό θάνατο του Μάνου Μαλαμίδη, ιδρυτή και διευθυντή του Ιστορικού και Συλλεκτικού Αρχείου Θεσσαλονίκης.
Η Θεσσαλονίκη και ο πολιτισμός έχασαν έναν ιδεολόγο και ακούραστο ερευνητή, που εργαζόταν ακατάπαυστα για τη διάσωση της ιστορικής μνήμης. Έναν άνθρωπο με όραμα και ήθος, που άφησε πίσω του ένα τεράστιο έργο, προϊόν του μόχθου του, μπροστά στο οποίο υποκλινόμαστε.

Τα κοινά μας ενδιαφέροντα για την ιστορία της πόλης και η κοινή μας ιδεολογική τοποθέτηση έβαλαν τις βάσεις της φιλίας μας, που ξεκίνησε από τη λέξη «Μνήμες». Μνήμες της Θεσσαλονίκης. Στο πρόσωπό του βρήκα έναν γενναιόδωρο άνθρωπο με πολλές γνώσεις, που πρόθυμα μοιραζόταν τον θησαυρό του αρχείου του και τις πληροφορίες του και που μου συμπαραστάθηκε πολλές φορές. Το Hellas Special του χρωστάει πολλά, μια που μου είχε δώσει το ελεύθερο να παίρνω φωτογραφικό υλικό για τα άρθρα μου και πάντα είχε χρόνο για να μου δώσει τη γνώμη του ή ν’ απαντήσει σε απορίες μου.

Αντίο, αγαπημένε φίλε, σε συνοδεύουν η αγάπη και οι ευχαριστίες μας.

H αναχώρηση του Μάνου Μαλαμίδη

Γιατί χαίρεται ο κόσμος και χαμογελάει, πατέρα;

Παρ’ όλη τη διασπάθιση του δημόσιου χρήματος για την πραγματοποίηση του «εθνικού» πανηγυριού, παρ’ όλους τους στολισμούς των δρόμων και των κτιρίων, παρ’ όλα τα τεράστια πανό με τετραυγουστιανά συνθήματα σε τοίχους και σε μάντρες, παρ’ όλα τα εμβλήματα, τα λάβαρα, τα διπλά τσεκούρια, τις παρελάσεις, τις αντιπροσωπείες απ’ όλα τα μέρη της Ελλάδας, τους εθνικούς χορούς, τις εθνικές φορεσιές, τους μαυροντυμένους φαλαγγίτες, τις μαυροντυμένες φαλαγγίτισσες, τις ουρανομήκεις ζητωκραυγές, τα πυροτεχνήματα, τις λαμπαδηφορίες, τα παλαμάκια, το τιγκαρισμένο Στάδιο, το φανατισμένο πόπολο, τον φασιστικό χαιρετισμό και τον «εθνικό» κυβερνήτη φουσκωτό καμαρωτό, κάτι θα έλειπε από τον εορτασμό της 4ης Αυγούστου του 1938.
Τι; Ένας ύμνος.
Το κενό καλύφθηκε. Και ιδού!

Διαβάστε τη συνέχεια

Η αψίδα της οδού Σταδίου

Επί Μεταξά, στην οδό Σταδίου, λίγο μετά τη γωνία με την Κοραή, ξεφύτρωσε μια αψίδα βυζαντινού ρυθμού, άσχετη εντελώς με το αθηναϊκό τοπίο. Ευτυχώς ήταν προσωρινή. Στήθηκε για τον εορτασμό της 4ης Αυγούστου 1938.
Η τεραστίων διαστάσεων εικόνα του «εθνικού» κυβερνήτη (συμπτωματικά;) δείχνει το απέναντι κτίριο, αυτό με τη σημαία τον πρώτο όροφο, που υπήρξε έδρα της φαύλης ΕΟΝ (Εθνική Οργάνωσις Νεολαίας). Το κτίριο αριστερά, το καλυμμένο σε όλο του το ύψος με επιγραφές του καθεστώτος, ήταν το Υπουργείο Οικονομικών. Χτίστηκε από τον Εδουάρδο Σάουμπερτ και στέγασε το Βασιλικό Νομισματοκοπείο. Από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι. στέγαζε το υπουργείο Οικονομικών, μέχρι το 1939, που κατεδαφίστηκε. Στη θέση του δεν χτίστηκε τίποτα και έμεινε ελεύθερο το τμήμα της πλατείας Κλαυθμώνος προς τη Σταδίου.

Διαβάστε τη συνέχεια

Να ’τα και τ’ αραπάκια!

Όταν έγραφα για το ρύζι μπάρμπα Μπεν και το τυρί Αραπάκι, μου είχε κολλήσει ο στίχος:
Πού ’ναι, μπάρμπα, τ’ αραπάκια,
πού ’ν’ ο Κόκκινος Στρατός.
..
Έψαξα πολύ να βρω το τραγούδι, αλλά δεν υπήρχε στο διαδίκτυο, ρώτησα και φίλους… τίποτα. Τη λύση έδωσαν για μια φορά ακόμα οι κασέτες (ξέρετε, εκείνα τα πλακέ πραγματάκια με τα δύο καρούλια μέσα). Και να, ορίστε το καταπληκτικό τραγούδι, από τα Τραγούδια του Καραγκιόζη, που ήταν και η πρώτη εμφάνιση του Στέλιου Διονυσίου στη δισκογραφία.

Έχει κι άλλο…

Αποχαιρέτησαν για πάντα τον τόπο τους, το όμορφο Μελένικο, έβαλαν φωτιά στους προγονικούς τάφους και στα σπίτια τους και πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς

Το όμορφο Μελένικο χτίστηκε σε μια βαθιά χαράδρα με ασβεστολιθικά πετρώματα. To κόκκινο κρασί του ήταν ονομαστό και διατηρούταν σε βαρέλια τεραστίων διαστάσεων στις τρυπητές, στις υπόγειες στοές κάτω από τα σπίτια, που είχαν σταθερή θερμοκρασία χειμώνα καλοκαίρι. Το Μελένικο εξελίχθηκε σε πλούσια εμπορική πόλη και κέντρο του Ελληνισμού στο βόρειο τμήμα της Ανατολικής Μακεδονίας. Σήμερα είναι χωριό της νότιας Βουλγαρίας και τουριστικό αξιοθέατο. 

Εφημερίδα Εμπρός, 4/17 Ιουλίου 1913

Το καλοκαίρι του 1913 οι κάτοικοι του Μελένικου γέμισαν χαρά κι ελπίδα, όπως συνέβη και με τους κατοίκους της Δοϊράνης και τόσων άλλων πόλεων, όταν υποδέχτηκαν ως απελευθερωτή τον Ελληνικό στρατό. Όμως, η συνέχεια ήταν τραγωδία και προσφυγιά. Σε λίγες μέρες, 28 Ιουλίου/10 Αυγούστου, υπογράφτηκε η συνθήκη του Βουκουρεστίου, που όρισε τα σύνορα της Ελλάδας μέχρι την οροσειρά του Μπέλλες κι έδωσε το Μελένικο στη Βουλγαρία.

Οι Μελενικιώτες, για να γλιτώσουν από τις μετά βεβαιότητος αναμενόμενες σφαγές και ωμότητες των κομιτατζήδων, πήραν την απόφαση να μετοικήσουν στην Ελλάδα υπό την προστασία του αποσυρόμενου Ελληνικού στρατού.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ήταν μια πόλη μια φορά, όμορφη και πρόσχαρη, η Δοϊράνη

To οδοιπορικό του Σταμ.Σταμ. «Η Βόρειος Ελλάς απ’ άκρη σ’ άκρη» μας έδωσε μια σειρά από χρονογραφήματα και σκίτσα, πολύτιμες μαρτυρίες ενός ανθρώπου με διεισδυτικό και κριτικό πνεύμα, γνώσεις, χιούμορ, καλοσύνη και μεγάλη αγάπη για τον τόπο του. Το χρονογράφημά του για τη Δοϊράνη, την όμορφη πολιτεία με τα φωτεινά σπίτια και τους καλόκαρδους ανθρώπους, που τη χάλασε ο πόλεμος, για την πίκρα και την αβάσταχτη νοσταλγία των κατοίκων της που έφυγαν πρόσφυγες στη Θεσσαλονίκη, για τον απόκοσμο θρήνο των ζώων που απόμειναν στον έρημο τόπο, είναι από τα ωραιότερά του που έχω διαβάσει.

Η λίμνη Δοϊράνη όπως φαίνεται από την ελληνική πλευρά.
Φωτογραφία από το Google, Απρίλιος 2017.

Ένα παλιό μακεδονικό τραγούδι λέγει:
Της Δοϊράνης τα νερά
βγάζουν γλυκά τα ψάρια…
Αλλά δεν είναι της Δοϊράνης τα ψάρια μονάχα γλυκά. Είναι το σύνολό της. Η ατμόσφαιρά της, ο αέρας της, οι άνθρωποί της, τα νερά της. Είναι κάτι το ασύλληπτον και άυλον, που ήτανε χυμένο στον ουρανό της πόλεως και έκανε τα φύλλα των κλαρικών της γυαλιστά και γελαστά, πρόσχαρα τα λουλούδια της, ανοιχτά και γεμάτα φως τα σπίτια της, διάφανα διαμάντι τα νερά της λίμνης της και όλο μειδίαμα τους κατοίκους της και καλή καρδιά.
Αλίμονο!
Δεν γράφουμε σήμερα την περιγραφή της πόλεως, αλλά τελούμε το μνημόσυνό της!
Η Δοϊράνη, η ωραία και γλυκιά Δοϊράνη, δεν υπάρχει πια.

Διαβάστε τη συνέχεια