Η βρύση της Ροτόντας

Η οδός Αγίου Γεωργίου και στο βάθος η βρύση της Ροτόντας. Η σκηνή του δρόμου είναι σκηνοθετημένη από τον φωτογράφο. Μπροστά στη βρύση στέκεται ένας άνθρωπος, για να φανούν οι αναλογίες της σε σχέση με το ανθρώπινο μέτρο, ενώ σε πρώτο πλάνο, στην Αγίου Γεωργίου, ένας υπαίθριος πουλητής με το γαϊδουράκι του περιμένει χαλλλαρά την πελάτισσα να διαλέξει εμπόρευμα από τα κοφίνια.

Αριστερά: Η βρύση της Ροτόντας. Δεξιά: Άλλος ένας υπαίθριος πουλητής με το γαϊδουράκι του φορτωμένο κοφίνια και δίπλα στη βρύση μια γειτόνισσα.

Ένας πουλητής με γαϊδουράκι ήταν προνομιούχος, γιατί είχε… όχημα. Ο Σταμ. Σταμ. έχει περιγράψει τη φτώχεια των υπαίθριων μανάβηδων της Θεσσαλονίκης, που πήγαιναν με τα πόδια στον Λαγκαδά και μάζευαν χόρτα, που θα πουλούσαν την άλλη μέρα, πλυμένα και καθαρισμένα, στους νοικοκυραίους. Γύριζαν πάλι με τα πόδια, εκτός αν τους συμπονούσαν οι καροτσέρηδες και τους ανέβαζαν στην καρότσα. Άνθρωποι του καθημερινού Γολγοθά, που για να βγάλουν ένα μεροκάματο χρειάζονταν δύο μέρες.

Η βρύση της οδού Ολυμπιάδος

Υπάρχουν κάποια μνημεία που δείχνουν εξαιρετική αντοχή στον χρόνο και στις αλλαγές, που μας κάνουν να απορούμε άραγε πώς γλίτωσαν. Ένα από αυτά είναι η βρύση που βρίσκεται στο πεζοδρόμιο μπροστά από την πολυκατοικία της οδού Ολυμπιάδος 75, απέναντι σχεδόν στη συμβολή της με την οδό Αμφιλοχίας.
Σε κάποια φάση της ιστορικής διαδρομής της, η βρύση βρέθηκε εντοιχισμένη στην πρόσοψη ενός παλιού σπιτιού. Το σπίτι κατεδαφίστηκε, αλλά η βρύση όχι· αποσπάστηκε και τοποθετήθηκε στο πεζοδρόμιο.

Διαβάστε τη συνέχεια

Τη δροσιά του να ’χεις!

Η βρύση Ικί Λουλέ τζαμί με το μεγάλο πλατάνι της βρισκόταν στη συμβολή των σημερινών οδών Ολύμπου και υπουργού Φιλίππου Δραγούμη. Εκεί ήταν και το Ικί Λουλέ τζαμί.

Οι μουσουλμάνοι σέβονταν πολύ το θείο δώρο του νερού κι έχτιζαν βρύσες για συγχώριο, για να δροσίζονται οι διαβάτες και να εύχονται για την ψυχή του δωρητή ή εκείνου στον οποίο ήταν αφιερωμένη η βρύση. Τα ονόματά τους αναφέρονταν στο χρονόγραμμα.

Η κρήνη της Ναμικά Χανούμ ή Κόκκινη Βρύση, λόγω των κατακόκκινων τούβλων της, σώζεται στην οδό Ακροπόλεως. Το χρονόγραμμα γράφει: «Αυτή είναι η βρύση της μακαρίτισσας Ναμικά Χανούμ, εγγονής του μουφτή Ιμπραήμ μπέη. [Πείτε] μια προσευχή για την ψυχή της. Έτος 1328», δηλαδή έτος 1910.

Σε κάθε πολυσύχναστο δρόμο, σε σταυροδρόμια, σε γειτονιές, δίπλα σε τζαμιά, μεντρεσέδες, ιμαρέτ, τουρμπέδες και τεκέδες της Θεσσαλονίκης υπήρχε και μία κρήνη με τρεχούμενο καθαρό νερό. Ξεδίψαγαν οι περαστικοί και έπαιρναν νερό τα νοικοκυριά.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ο τσεσμές, ο τουρμπές και το φάντασμα

Η υδατογραφία δείχνει τη συμβολή των οδών Κασσάνδρου και Προφήτη Ηλία. Αριστερά ένα τούρκικο μπακάλικο και δεξιά η Χρυσή Κρήνη. Το κτίσμα με το καφασωτό παράθυρο, πίσω από τον τσεσμέ, είναι ο τουρμπές του Τσενέντ μπαμπά. Τουρμπές και μαραμπούτ είναι συνώνυμες λέξεις και σημαίνουν ταφικό μνημείο. Οι λεζάντες κάποιων καρτ ποστάλ αναφέρουν την κρήνη και τη συνοικία ως Μαραμπούτ. Πρόκειται για τη συνοικία Εσκί Σεράι. Πάνω αριστερά διακρίνεται ο μιναρές του Εσκί Σεράι τζαμιού, του προφήτη Ηλία.

Ξεκίνησα γλυκά με αυτή την όμορφη υδατογραφία, για να φτάσω στην επόμενη φωτογραφία, που δείχνει από πιο κοντά την κρήνη και τον τουρμπέ.

Καρτ ποστάλ με την κρήνη και τον τουρμπέ της συνοικίας Εσκί Σεράι, που η λεζάντα την αναφέρει ως συνοικία Μαραμπούτ.

Κάθε φορά που την κοίταζα, είχα την αίσθηση ότι έβλεπα κάποια μορφή ν’ αχνοφαίνεται πίσω από το καφασωτό του τουρμπέ. Το φάντασμα του τάφου, ίσως;

Διαβάστε τη συνέχεια

Ο άγιος Δημήτριος, ο Κασίμ και ο Σπαντούνης

Ο τάφος του Λουκά Σπαντούνη στον ναό του Αγίου Δημητρίου.

Μετά την κατάκτηση και τη λεηλασία της Θεσσαλονίκης ο σουλτάνος Μουράτ Β’ επισκέφθηκε τον ναό του Αγίου Δημητρίου, θυσίασε ένα κριάρι, προσευχήθηκε και διέταξε να παραμείνει ο ναός στα χέρια των χριστιανών, φυσικά με το αζημίωτο. Ένας προύχοντας της πόλης, ο Λουκάς Σπαντούνης, ανέλαβε να πληρώνει τη βαριά φορολογία και ο ναός παρέμεινε χριστιανικός για έξι δεκαετίες ακόμα. Το 1493 έγινε τζαμί, το τζαμί Ντεζρί Κασίμ-πασά ή Κασιμιέ τζαμί.

Όταν ο Εβλιά Τσελεμπί επισκέφθηκε το Κασιμιέ τζαμί, έγραψε:

[…] Μέσα στο τζαμί υπάρχει πηγάδι «ζωογόνου νερού», που όμως δεν είναι πόσιμο, γιατί προκαλεί εμετό. Αλλά, αν κάποιος που πάσχει από βαρύ πυρετό λουστεί στα νερά του, ο πυρετός υποχωρεί αμέσως, με τη βοήθεια του Θεού. Τέτοιο είναι το μεγαλείο του τζαμιού, που δεν υπάρχουν λόγια για να μπορέσει κανείς να το περιγράψει.

Διαβάστε τη συνέχεια

Η κρύπτη του Αγίου Δημητρίου

Από τότε που ο χριστιανισμός έγινε επίσημη θρησκεία του κράτους και χτίστηκε ο Άγιος Δημήτριος, μέχρι την κατάκτηση της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους, ο ναός υπήρξε χριστιανικός – είτε με τη λιτότητα του απλού οικίσκου πάνω στον χώρο που μαρτύρησε και τάφηκε ο άγιος, είτε με τη μεγαλοπρέπεια του επιβλητικού κτίσματος της πεντάκλιτης βασιλικής που ανεγέρθηκε αργότερα. Όπως κάθε παλιός ναός διαθέτει μεγάλη και πολύπλοκη κρύπτη, που παλιότερα αποκαλούσαν κατακόμβες. Η κρύπτη του Αγίου Δημητρίου είναι ένα τμήμα της υπόγειας πόλης.

Μετά το διάταγμα του Μεδιολάνου περί ανεξιθρησκείας, οι χριστιανοί έχτισαν, το 313, έναν οικίσκο στο σημείο που πίστευαν ότι ήταν ο τάφος του αγίου.
Το στενόμακρο θολωτό παρεκκλήσι με την ημικυκλική κόχη και το διάτρητο παράθυρο, που υπάρχει στην κρύπτη του ναού, έχει ταυτιστεί με τον οικίσκο. Πρόκειται για μια παράδοση που δημιουργήθηκε εκ των υστέρων.

Κρύπτη είναι ο υπόγειος χώρος κάτω από τον ναό, στον οποίο φυλακίστηκε και μαρτύρησε ο άγιος το 305. Επικοινωνούσε με τον ναό με μία σκάλα, που οδηγούσε στο ιερό βήμα. Μετά τις αναστηλωτικές εργασίες του 1917 το πέρασμα αποκλείστηκε.
Η κρύπτη λειτουργούσε κατά τα παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά χρόνια. Κάποτε ο χώρος επιχωματώθηκε και ξεχάστηκε. Άγνωστο πότε συνέβη αυτό. Πάντως το 1714 ο Πολ Λυκάς (Paul Lucas) γράφει ότι στο υπόγειο του ναού υπήρχε ένα ακόμα κτίσμα ίδιας ομορφιάς με την υπερκείμενη βασιλική, αλλά δεν του δόθηκε άδεια να το επισκεφθεί, γιατί μέσα υπήρχαν πολλές γυναίκες που κατεργάζονταν μετάξι.

Διαβάστε περισότερα

Ο Νουμάν πασάς και το τζαμί του

Η Θεσσαλονίκη και τα περίχωρά της διοικητικά αποτελούσαν σαντζάκι, δηλαδή νομό, με διοικητή τον σαντζάκ-μπεη. Η θέση ήταν ζηλευτή και πολλές φορές δινόταν σε ηλικιωμένους βεζίρηδες, μαζί με την περιοχή της Καβάλας.
Με το που ερχόταν ο καινούργιος σαντζάκ-μπεης στην πόλη, απαιτούσε ένα ποσό για καλωσόρισμα. Επιβάρυνε τους κατοίκους με τη συντήρηση του στρατιωτικού σώματος που έφερνε μαζί του και που το αποτελούσαν μερικές εκατοντάδες άτακτων. Κάθε έξι μήνες ανανεωνόταν η ένδυση και η υπόδηση των στρατιωτών του, με έξοδα –ποιών άλλων;– των κατοίκων. Και στις γιορτές έπρεπε όλοι να πάρουν το δωράκι τους. Όταν ο σαντζάκ-μπεης διοριζόταν σε άλλο πόστο, εισέπραττε έξοδα αποχώρησης. Αυτό γινόταν συνήθως κάθε χρόνο, αλλά καμιά φορά τα έφερνε ανάποδα ο γιαραμπής, όπως μια χρονιά που άλλαξαν τέσσερις διοικητές.
Σημειωτέον ότι αυτοί οι φόροι που επιβάλλονταν στους κατοίκους ήταν πέρα από την κρατική φορολογία.

Το τζαμί του Νουμάν πασά βρισκόταν μεταξύ Ολυμπιάδος και Αθηνάς, κοντά στα ανατολικά τείχη.

Ο Νουμάν πασάς ήταν ένας γέρος βεζίρης, που μάλιστα είχε γεννηθεί στη Θεσσαλονίκη και διορίστηκε σαντζάκ-μπεης στη γενέτηρά του. Απομυζούσε τους κατοίκους, αλλά ήταν και… γενναιόδωρος. Με κάποια από τα χρήματα που τους πήρε, τους έχτισε τζαμί, ορφανοτροφείο και σχολείο. Βέβαια, από αυτό το δώρο όφελος είχε μόνον η μουσουλμανική κοινότητα.
Όλοι οι ήλπιζαν ότι θα έρθει κάποιος καλύτερος και μια που ο Νουμάν πασάς κόντευε τα εκατό, πίστευαν ότι αυτό δεν θ’ αργούσε. Σήμερα πεθαίνει, αύριο πεθαίνει, ο Νουμάν πασάς, όμως, έκλεισε τα εκατό και παρέμενε στη θέση του. Μέχρι που μια μέρα του 1756 υπέκυψε κι αυτός στο αναπόφευκτο, σε ηλικία 105 χρόνων. Όλοι ανάσαναν με ανακούφιση, όπως είπε ο Βενετός πρόξενος Δημήτρης Χοϊδάς.


Το σαντζάκι της Θεσσαλονίκης ανήκε στο ίδιο βιλαέτι (διοικητική περιφέρεια) με το σαντζάκι των Σερρών και το σαντζάκι της Δράμας. Πρωτεύουσα του βιλαετιού ήταν η Θεσσαλονίκη. Τα σαντζάκια υποδιαιρούνταν σε καζάδες. Ο σαντζάκ-μπεης λογοδοτούσε στον μπεηλέρ-μπεη, τον γενικό διοικητή της Ρούμελης, δηλαδή των Βαλκανίων.

• Οι πληροφορίες κι η ιστορία του Νουμάν πασά προέρχονται από τη δημοσίευση του Βασίλη Δημητριάδη «Η Θεσσαλονίκη κατά την τουρκοκρατία».

Τα Τρία Αυγά

Η Αγίου Δημητρίου από τα δυτικά προς τα ανατολικά και τα Τρία Αυγά. Οι άνθρωποι στο βάθος βρίσκονται λίγα βήματα πριν από το πλάτωμα της Στήλης των Όφεων.

Μπαίνοντας στη Αγίου Δημητρίου από τη Ληταία Πύλη, προτού φτάσει κανείς στο πλάτωμα της Στήλης των Όφεων, περνούσε κάτω από τα Τρία Αυγά. Ήταν ένας κλειστός κεραμοσκέπαστος διάδρομος και συνέδεε ένα τούρκικο αρχοντικό με τον κήπο του, που βρισκόταν στην απέναντι πλευρά του δρόμου. Χάρη σε αυτόν τον διάδρομο οι γυναίκες του σπιτιού πήγαιναν από το σεράι στον μπαξέ προστατευμένες από τα αδιάκριτα μάτια.
Ο δυτικός τοίχος εξωτερικά ήταν βαμμένος κόκκινος και διακοσμημένος με τρεις οβάλ ζωγραφιές τοπίων, που θύμιζαν αυγά κι έδωσαν στο σημείο το όνομά του. Ίτς Γιουμουρτά, Τρία Αυγά.

Μια και βρισκόμαστε στην εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας, ας σημειώσουμε ότι η Αγίου Δημητρίου λεγόταν Μιδάτ πασά, η Ληταία Πύλη Γενί Καπού και η Στήλη των Όφεων Γιλάν Μερμέρ, δηλαδή μάρμαρο του φιδιού. Για τη Στήλη των Όφεων, και τη θαυμαστή αντοχή της στον χρόνο, θα μιλήσουμε σύντομα.

Η Αγίου Δημητρίου από τα ανατολικά προς τα δυτικά, το 1910. Αριστερά η Στήλη των Όφεων στην αρχική της θέση και στο βάθος τα Τρία Αυγά.

Το σπίτι με τα Τρία Αυγά πρέπει να βρισκόταν στο τετράγωνο της παλιάς Λαχαναγοράς, κοντά στη γωνία Αγίου Δημητρίου με Γυμνασιάρχου Ε. Μπουντώνα, και είναι πολύ πιθανό ότι γλίτωσε από την πυρκαγιά του 1917, για να κατεδαφιστεί αργότερα.


Το Σαατλί τζαμί-υδατογραφία του 1876

Υπάρχουν ευτυχώς πολλές φωτογραφικές απεικονίσεις του τζαμιού του Σελίμ πασά, πιο γνωστού ως Σαατλί τζαμί. Το τζαμί δεν υπάρχει πια. Καταστράφηκε ολοσχερώς στην πυρκαγιά του 1917.

Είχε απομείνει μόνο ένα κομμάτι του περιτοιχίσματος με το κιγκλίδωμα, που σωζόταν για κάποια χρόνια μετά την καταστροφή.
Τη φωτογραφία δημοσίευσε ο Απόστολος Βακαλόπουλος στα Μακεδονικά.

Πρόσφατα βρήκα μία υδατογραφία, που δημοσιεύτηκε σε κάποιο γαλλικό περιοδικό τον Μάιο του 1876, την εποχή που όλος ο ευρωπαϊκός τύπος ασχολούταν με το φρικτό φονικό των δύο προξένων, του Ερρίκου Άββοτ και του Ζιλ Μουλέν, που έλαβε χώρα στο Σαατλί τζαμί.
ΕΔΩ μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο για τη Σφαγή των Προξένων, επαυξημένο και βελτιωμένο, με πολλές λεπτομέρειες και εικόνες.
Η αρπαγή μιας χωριατοπούλας που ήθελε να εξισλαμιστεί πυροδότησε μια σειρά αλυσιδωτών εκρήξεων: ταραχές στην πόλη, φόνος προξένων, διασυρμός μιας αυτοκρατορίας.

Το μνήμα του Γκιουλ μπαμπά

Την εποχή της άλωσης της Θεσσαλονίκης, πίσω από το Γεντί Κουλέ υπήρχε μετόχι της μονής Χορταΐτου. Όταν το 1422 οι Τούρκοι ερήμωσαν το μοναστήρι του Χορτιάτη και μετέβαλαν σε στάβλους τους νάρθηκές του, οι μοναχοί κατέφυγαν στο μετόχι της μονής πίσω από τα τείχη της πόλης και συνέχισαν εκεί τον ασκητικό τους βίο.
Τον καιρό της τουρκοκρατίας, το μετόχι μετατράπηκε σε τεκέ δερβίσηδων. Στον περίβολο του τεκέ υπήρχε το μνήμα του Γκιουλ μπαμπά. Πάνω του άναβαν κεριά τις νύχτες και προσεύχονταν ως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο περαστικοί μουσουλμάνοι.
Τις πληροφορίες αυτές καθώς και τη φωτογραφία του μνήματος δίνει ο Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος.
Ο Ηλίας Πετρόπουλος γράφει ότι την εποχή του Ανταρτοπόλεμου Τά μοναδικά πράγματα πού ἔβλεπες πίσω ἀπό το Γεντί-Κουλέ ἤσανε τό γκρεμισμένο μνῆμα του Μπαμπά, ἕνα μαρμαρένιο κολονάκι καί μιά κερασιά. Αὐτός ὁ Μπαμπάς ἤταν κάποιος ἅγιος δερβίσης. Στον τάφο του ἔκαιγε ἕνα ἀκοίμητο καντήλι, πού το τροφοδοτούσανε μέ λάδι οἱ τοῦρκοι προσκυνητές (ἐρχόντουσαν ἀπό τήν Ξάνθη καί τήν Κομοτινή), ἀλλά καί δικές μας γριοῦλεςΤό κολονάκι φαίνεται να ἦταν κατάλοιπο ἀπό κάποιο ἄλλο μνῆμα. Ὅσο γιά τήν κερασιά λέγανε πώς ἐκεῖ, ἀκριβῶς μπροστά της, ἔστηναν τούς μελλοθάνατους.
Τις σεβαστικές γριούλες που άναβαν το καντήλι του δερβίση, ακολούθησε μια στρατιά από μαυροφόρες μανάδες, γιατί, σ’ εκείνη τη μαύρη εποχή των φρικαλεοτήτων, ο τόπος έγινε το επισήμως ανύπαρκτο νεκροταφείο εκτελεσμένων κομμουνιστών.
Μέχρι το 1955 υπήρχαν σκόρπια μάρμαρα και σπασμένοι τάφοι. Σήμερα τίποτα.