Αρρώστιες, θανατικά, μαγικά και φυλαχτά

Στην οδό Ευριπίδου, γύρω από έναν αρχαίο κίονα, είναι χτισμένο ένα εκκλησάκι, ο Άϊ-Γιάννης της Κολώνας. Κάτω από αυτόν τον κίονα, απομεινάρι κάποιου ασκληπιείου ίσως,  ο άγιος είχε θάψει όλες τις αρρώστιες και οι παλιοί Αθηναίοι –χριστιανοί, αλλά και ευλαβείς μουσουλμάνοι– κολλούσαν κορδέλες με τ’ όνομα της αρρώστιας κι έβρισκαν τη γιατρειά τους.

Άι Γιάννης της Κολώνας Stilling 1853
Ο Άϊ-Γιάννης της Κολώνας, σκίτσο του Δανού αρχιτέκτονα Harald Conrad Stilling, 1853.

Η Αθήνα ήταν γεμάτη από κολωνάκια, που με τη βοήθεια ενός συνδυασμού χριστιανικής πίστης, ξεχασμένης γνώσης της αρχαίας λατρείας και μαγείας έδιωχναν το θανατικό, δηλαδή τις επιδημίες πανούκλας, χολέρας, τύφου που απειλούσαν τους παλιούς κατοίκους. Η γνωστή συνοικία της Αθήνας οφείλει τ’ όνομά της στο κολωνάκι, που βρισκόταν στη Δεξαμενή και σήμερα βρίσκεται στην πλατεία Κολωνακίου. Διαβάστε τη συνέχεια

Advertisements

Το καφενείο του Κιοσσέ στο Τσινάρι

Αυτός που θα πιει καφέ σε τούρκικο καφενείο έχει τη σιγουριά ότι θα πιει ακριβώς το είδος του καφέ που προτιμά. Το γκαρσόνι θα πάρει την παραγγελία, χωρίς να εκφράσει με το βλέμμα του την απορία «Ναι και όχι; Τι είν’ αυτό;» και θα επιστρέψει φέρνοντας στον δίσκο τον ναι και όχι σε χοντρό φλιτζάνι κι ένα ποτήρι κρύο νερό.
Αυτό που κάνει ένα τούρκικο καφενείο ξεχωριστό είναι πάνω απ’ όλα η ευγένεια, η προθυμία και η περιποιητικότητα του καφετζή. Ο πελάτης αισθάνεται άρχοντας, το επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Στη Θράκη υπάρχουν ακόμα τέτοια καφενεία. Τα πιο απολαυστικά καφενεία βρίσκονται κάτω από την «αμφιλαφή» σκιά των πλατάνων. Στη Θεσσαλονίκη επιζεί το… κέλυφος ενός παλιού τούρκικου καφενείου.

Τσινάρι- Ο πλάτανος και ευθεία μπροστά το καφενείο του Κιοσσέ
Τσινάρι. Ο πλάτανος και ευθεία μπροστά το τούρκικο καφενείο.

Διαβάστε τη συνέχεια

Μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους οι Έλληνες κατέστρεψαν 72 παμπάλαιες εκκλησίες – Ένα χρονικό λεηλασιών και ξεπουλημάτων

Τις προάλλες μιλήσαμε για τον Άγιο Ασώματο στα Σκαλιά (ή πιο σωστά: στα Σκαλία), ένα εκκλησάκι στο Μοναστηράκι, που κατεδαφίστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, και αναφέραμε ότι είναι ένα από τα 72 παμπάλαια εκκλησάκια της Αθήνας, που κατέστρεψαν μετά την απελευθέρωσή τους από τον τουρκικό ζυγό, οι ίδιοι οι Έλληνες.

Μοναστηράκι Βιβλιοθήκη Αδριανού και οι Ασώματοι στα σκαλιά 1844
Ο Άγιος Ασώματος στα Σκαλιά γύρω στο 1844, λίγο πριν κατεδαφιστεί.

Τα τελευταία εκατό χρόνια της τουρκοκρατίας η Αθήνα είχε εκατόν εβδομήντα οικοδομικά τετράγωνα και εκατόν τριάντα έξι εκκλησίες. Κάποιες από αυτές ήταν ωραία αρχιτεκτονικά δημιουργήματα της βυζαντινής εποχής των Αθηνών, οι περισσότερες όμως ήταν απλά και φτωχικά εκκλησάκια, χτισμένα κατά τους χρόνους της δουλείας, ανάλογα με την ψυχική και υλική κατάσταση των κατοίκων εκείνων των χρόνων. Ο Κώστας Μπίρης, που παραδίδει αυτές τις πληροφορίες, προσθέτει με συγκίνηση ότι οι εκκλησίες αυτές ήταν καντηλάκια, στα οποία έκαιγε χαμηλωμένη και ταπεινή η φλόγα της πίστης.

Οι Τούρκοι, ως δυνάστες μας επί τετρακόσια χρόνια, έχουν κατηγορηθεί για βαρβαρότητα ως προς τον τρόπο που αντιμετώπισαν το ζήτημα της θρησκείας των υπόδουλων. Το γεγονός όμως είναι πως επί τουρκοκρατίας η Αθήνα είχε εκατόν τριάντα έξι εκκλησίες. Ας δούμε πώς φέρθηκαν στις εκκλησίες αυτές οι ίδιοι οι Έλληνες μετά την απελευθέρωσή τους.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ο Άγιος Ασώματος στα σκαλιά

 

Περνώντας το τζαμί του Τζισταράκη, συναντάμε στην οδό Άρεως τον δυτικό τοίχο της Βιβλιοθήκης του Αδριανού. Θα πρέπει να το ξέρει κανείς για να προσέξει ότι στον τοίχο, ανάμεσα στους δύο τελευταίους κίονες, υπάρχει μία αγιογραφία. Είναι εκπληκτική η αντοχή της στον χρόνο, δεδομένου ότι εδώ και ενάμιση αιώνα βρίσκεται εκτεθειμένη στο ύπαιθρο. Είναι ό,τι έχει απομείνει από ένα εκκλησάκι με το περίεργο όνομα Άγιος Ασώματος στα Σκαλιά. Φιλοτεχνήθηκε το 1577, όταν ανακαινίστηκε ο μικρός ναός και παρουσιάζει την προσευχή στη Γεθσημανή και την προδοσία του Ιούδα.
Σε δύο στύλους της Στοάς του Αδριανού υπάρχουν τα εξής χαράγματα:
1577 «Εκτίσθη ο Ασώματος των σκαλίων εν έτει ζπε εν μηνί Νοεμβρίω έτους»
1577 «Εκτίσθη ο Ασώματος των πεμ σκαλίων εν έτει ζπε εν μηνί Δεκεμβρίω ς»
Ο Άγιος Ασώματος στα Σκαλιά είναι πολύ παλιότερος· χτίστηκε το 1295, κολλητά στον τοίχο της Βιβλιοθήκης.

Διαβάστε τη συνέχεια

Τι ήταν οι Κήποι του Πασά; Τόπος απόκοσμων συναντήσεων και αποκρυφιστικών τελετών ή ένα πάρκο πίσω από το νοσοκομείο;

Τα τελευταία χρόνια της οθωμανικής παρουσίας στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού της αυτοκρατορίας, χάρισαν στην πόλη μια σειρά από σπουδαία έργα. Ένα από αυτά είναι το Νοσοκομείο Χαμιδιέ. Αργότερα ονομάστηκε Γκουρέμπα Χασταχανεσί (Νοσοκομείο των Άπορων Ξένων), μετά την απελευθέρωση Δημοτικό και σήμερα λέγεται Γενικό Νοσοκομείο «Άγιος Δημήτριος».

E02 νεοχτισμένο νοσοκομείο
Φωτογραφία μετά το 1902. Η ανέγερση του νοσοκομείου έχει ολοκληρωθεί και ο περιβάλλων χώρος έχει περιφραχθεί. Πίσω από το νοσοκομείο διακρίνεται το τμήμα, που μόλις έχει δενδροφυτευθεί και στο οποίο διαμορφώνονται οι Κήποι του Πασά. (Φωτο ΚΙΘ)

Το νοσοκομείο οικοδομήθηκε δίπλα στην εξωτερική πλευρά του ανατολικού τείχους και πάνω στο βόρειο τμήμα του νεκροταφείου της Ευαγγελίστριας, το οποίο με τη σειρά του οικοδομήθηκε πάνω στο παλιό ορθόδοξο νεκροταφείο, που χάθηκε από προσώπου γης χωρίς ν’ αφήσει ίχνη.

Διαβάστε τη συνέχεια

Μία απέραντη έκταση γεμάτη νεκροταφεία έξω από τα ανατολικά τείχη. Πώς εξαφανίστηκε το τεράστιο ορθόδοξο νεκροταφείο της παλιάς Θεσσαλονίκης και φτιάχτηκε η Ευαγγελίστρια;

Βλέποντας κάποιος σήμερα την περιοχή έξω από τα ανατολικά τείχη είναι αδύνατο να φανταστεί ότι από το ύψος του πάρκου της ΧΑΝΘ μέχρι το Γεντί Κουλέ ο τόπος ήταν σπαρμένος από τάφους.
Υπήρχε το νεκροταφείο των ντονμέδων, το μεγάλο τούρκικο, τα Εβραϊκά Μνήματα, ένα παλαιοχριστιανικό, το παμπάλαιο νεκροταφείο της ορθόδοξης ελληνικής κοινότητας (που πάνω του οικοδομήθηκε το νέο νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας), ένα διβραλήδικο, ένα καθολικό, προστέθηκε ένα βουλγάρικο, ένα προτεστάντικο κι ένα αρμένικο. Και όχι μόνον αυτά.

Πίσω από το Γεντί Κουλέ υπήρχε ένα τούρκικο νεκροταφείο, το οποίο προπολεμικά έγινε τόπος εκτέλεσης και ταφής των θανατοποινιτών ποινικών κατάδικων των φυλακών και την εποχή του Ανταρτοπολέμου και των Στρατοδικείων έγινε νεκροταφείο εκτελεσμένων κομμουνιστών.

Διαβάστε τη συνέχεια

Απαγωγές κοριτσιών για εξισλαμισμό από άρθρα εφημερίδων της παλιάς Θεσσαλονίκης – Πώς γινόταν ο εξισλαμισμός – Η ξεχωριστή περίπτωση της Κυράννας

Οι μουσουλμάνοι, ακόμα και μετά τον εκσυγχρονισμό της οθωμανικής αυτοκρατορίας, δεν σταμάτησαν να αρπάζουν κορίτσια για να τα εξισλαμίσουν με τη βία. Πολλές φορές τα κίνητρα ήταν ερωτικά. Πάντως, η προσχώρηση ενός χριστιανού στον ισλαμισμό αποτελούσε μεγάλο γεγονός της θρησκευτικής ζωής των μουσουλμάνων –αληθινή νίκη.
Ο απαγωγέας, αφού άρπαζε την κοπέλα, κάλυπτε το κεφάλι της με μουσουλμανική μαντίλα και τη μετέφερε στον τόπο όπου θα γινόταν ο εξισλαμισμός.
Οι γονείς κι οι συγγενείς φυσικά αναζητούσαν τα κορίτσια τους, απευθύνονταν στις αρχές και πολλές φορές κατόρθωναν να τα πάρουν πίσω – συνήθως με την παρέμβαση κάποιου αξιοσέβαστου προσώπου, όπως του μητροπολίτη. Μα και τότε, δεν ήταν λίγες οι φορές που η κοπέλα δεν πρόφταινε να γυρίσει στο σπίτι της. Ήταν θέμα τιμής για τον απαγωγέα να την αρπάξει ξανά.
Ο βαθμός επιτυχίας των προσπαθειών της οικογένειας ήταν αντιστρόφως ανάλογος της κοινωνικής και οικονομικής επιφάνειας του απαγωγέα. Με άλλα λόγια, όσο πιο ψηλά στεκόταν ο απαγωγέας, τόσο λιγότερες πιθανότητες είχε η κοπέλα να ξαναδεί το σπίτι της. Οι δράστες πολύ σπάνια τιμωρούνταν.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ο Μεβλεβίδες, οι Αέρηδες και ο Έλγιν

Οι Αέρηδες, το Ωρολόγιο του Κυρρήστου, τον καιρό της τουρκοκρατίας ήταν τεκές του τάγματος των Μεβλεβίδων, των στροβιλιζόμενων δερβίσηδων. Τον καιρό που κατέφθαναν διάφοροι αρχαιολάτρες εξ Εσπερίας και καταλήστευαν τις ελληνικές αρχαιότητες, οι Μεβλεβίδες δερβίσηδες προστάτευαν το μνημείο ως ιερό χώρο. Χάρη στην παρουσία τους ματαιώθηκε το σχέδιο του Έλγιν, που ήταν να αρπάξει ολόκληρο το μνημείο και να το μεταφέρει στην Αγγλία.

Λίγο ακόμα…

Η απαγωγή της Στεφάνας και η σφαγή των προξένων στην παλιά Θεσσαλονίκη

Μια κοπέλα καλυμμένη με μουσουλμανική μαντίλα αποβιβάστηκε στο σιδηροδρομικό σταθμό της Θεσσαλονίκης. Έφτασε με συνοδεία για να ασπαστεί το ισλάμ. Τυχαίνει να είναι γνωστή η ακριβής ημερομηνία. 23 Απριλίου 1876 (με το παλιό ημερολόγιο), γιορτή του Αγίου Γεωργίου. Η κοπέλα ήταν η Στεφάνα Λάνσκοβα (Βελίκω σύμφωνα με άλλες πηγές), σλαβόφωνη χριστιανή, ορφανή από πατέρα, από το χωριό Μπόγκνταντσι κοντά στη Γευγελή. Πηγαίνοντας για νερό έπεσε θύμα απαγωγής από μια τούρκικη οικογένεια, που ήθελε να την προσφέρει ως σύζυγο σε κάποιον μπέη της Θεσσαλονίκης. Άλλοι, πάλι, λένε ότι οι λόγοι ήταν ερωτικοί και η απαγωγή εκούσια.

%cf%83%ce%b9%ce%b4%ce%b5%cf%81%ce%bf%ce%b4%cf%81%ce%bf%ce%bc%ce%b9%ce%ba%cf%8c%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%b1%ce%b8%ce%bc%cf%8c%cf%82
Ο παλιός σιδηροδρομικός σταθμός της Θεσσαλονίκης.

Κατά την αποβίβασή της δημιουργήθηκε ένταση και οχλαγωγία. Η μητέρα, στην αγωνιώδη προσπάθειά της να αποτρέψει τον εξισλαμισμό της κόρης της, την είχε ακολουθήσει στο ταξίδι και είχε τηλεγραφήσει από κάποιο σταθμό σε φίλους στη Θεσσαλονίκη ζητώντας βοήθεια. Διαβάστε τη συνέχεια

Το Κονάκι, οι λούστροι και τ’ αυγά του Ποζέλι

Tην εποχή του εκσυγχρονισμού της οθωμανικής αυτοκρατορίας έγιναν μεγάλες αλλαγές και μεγάλα έργα στη Θεσσαλονίκη: ανασχεδιασμός του κέντρου μετά την πυρκαγιά του 1890, καινούργιοι δρόμοι, νέες συνοικίες, μεγάλα κτίρια, φωτισμός με αεριόφως και κατόπιν με ηλεκτρισμό, δίκτυο ύδρευσης, τραμ, νέες σιδηροδρομικές γραμμές, επέκταση του λιμανιού, τελωνείο.
Τότε φτιάχτηκε και το Διοικητήριο, το Κονάκι. Χτίστηκε το 1891, κοντά στο παλιό κατεστραμμένο Κονάκι, για να στεγάσει την οθωμανική διοίκηση.

Σαατλί τζαμί δίπλα το παλιό Κονάκι το νέο θα χτιστεί σε τρία χρόνια
Η περιοχή του Διοικητηρίου πριν από το 1891. Φαίνεται καθαρά το Σαατλί τζαμί, όπου το 1876 διαδραματίστηκε το τραγικό γεγονός που πέρασε στην ιστορία ως «η σφαγή των προξένων».

Διαβάστε τη συνέχεια