Αποχαιρέτησαν για πάντα τον τόπο τους, το όμορφο Μελένικο, έβαλαν φωτιά στους προγονικούς τάφους και στα σπίτια τους και πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς

Το όμορφο Μελένικο χτίστηκε σε μια βαθιά χαράδρα με ασβεστολιθικά πετρώματα. To κόκκινο κρασί του ήταν ονομαστό και διατηρούταν σε βαρέλια τεραστίων διαστάσεων στις τρυπητές, στις υπόγειες στοές κάτω από τα σπίτια, που είχαν σταθερή θερμοκρασία χειμώνα καλοκαίρι. Το Μελένικο εξελίχθηκε σε πλούσια εμπορική πόλη και κέντρο του Ελληνισμού στο βόρειο τμήμα της Ανατολικής Μακεδονίας. Σήμερα είναι χωριό της νότιας Βουλγαρίας και τουριστικό αξιοθέατο. 

Εφημερίδα Εμπρός, 4/17 Ιουλίου 1913

Το καλοκαίρι του 1913 οι κάτοικοι του Μελένικου γέμισαν χαρά κι ελπίδα, όπως συνέβη και με τους κατοίκους της Δοϊράνης και τόσων άλλων πόλεων, όταν υποδέχτηκαν ως απελευθερωτή τον Ελληνικό στρατό. Όμως, η συνέχεια ήταν τραγωδία και προσφυγιά. Σε λίγες μέρες, 28 Ιουλίου/10 Αυγούστου, υπογράφτηκε η συνθήκη του Βουκουρεστίου, που όρισε τα σύνορα της Ελλάδας μέχρι την οροσειρά του Μπέλλες κι έδωσε το Μελένικο στη Βουλγαρία.

Οι Μελενικιώτες, για να γλιτώσουν από τις μετά βεβαιότητος αναμενόμενες σφαγές και ωμότητες των κομιτατζήδων, πήραν την απόφαση να μετοικήσουν στην Ελλάδα υπό την προστασία του αποσυρόμενου Ελληνικού στρατού.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ήταν μια πόλη μια φορά, όμορφη και πρόσχαρη, η Δοϊράνη

To οδοιπορικό του Σταμ.Σταμ. «Η Βόρειος Ελλάς απ’ άκρη σ’ άκρη» μας έδωσε μια σειρά από χρονογραφήματα και σκίτσα, πολύτιμες μαρτυρίες ενός ανθρώπου με διεισδυτικό και κριτικό πνεύμα, γνώσεις, χιούμορ, καλοσύνη και μεγάλη αγάπη για τον τόπο του. Το χρονογράφημά του για τη Δοϊράνη, την όμορφη πολιτεία με τα φωτεινά σπίτια και τους καλόκαρδους ανθρώπους, που τη χάλασε ο πόλεμος, για την πίκρα και την αβάσταχτη νοσταλγία των κατοίκων της που έφυγαν πρόσφυγες στη Θεσσαλονίκη, για τον απόκοσμο θρήνο των ζώων που απόμειναν στον έρημο τόπο, είναι από τα ωραιότερά του που έχω διαβάσει.

Η λίμνη Δοϊράνη όπως φαίνεται από την ελληνική πλευρά.
Φωτογραφία από το Google, Απρίλιος 2017.

Ένα παλιό μακεδονικό τραγούδι λέγει:
Της Δοϊράνης τα νερά
βγάζουν γλυκά τα ψάρια…
Αλλά δεν είναι της Δοϊράνης τα ψάρια μονάχα γλυκά. Είναι το σύνολό της. Η ατμόσφαιρά της, ο αέρας της, οι άνθρωποί της, τα νερά της. Είναι κάτι το ασύλληπτον και άυλον, που ήτανε χυμένο στον ουρανό της πόλεως και έκανε τα φύλλα των κλαρικών της γυαλιστά και γελαστά, πρόσχαρα τα λουλούδια της, ανοιχτά και γεμάτα φως τα σπίτια της, διάφανα διαμάντι τα νερά της λίμνης της και όλο μειδίαμα τους κατοίκους της και καλή καρδιά.
Αλίμονο!
Δεν γράφουμε σήμερα την περιγραφή της πόλεως, αλλά τελούμε το μνημόσυνό της!
Η Δοϊράνη, η ωραία και γλυκιά Δοϊράνη, δεν υπάρχει πια.

Διαβάστε τη συνέχεια

Τα νερά του Καϊμακτσαλάν

Τον Ιούλιο του 1936 ο Σταμ. Σταμ. ανέβηκε στην κορυφή του Καϊμακτσαλάν, στο παράξενο εκκλησάκι που οικοδομήθηκε από υλικά του πολέμου: τσιμέντα, σιδερόβεργες, συρματοπλέγματα, κάλυκες οβίδων, λόγχες, κράνη κ.λπ., για να παρευρεθεί στην ετήσια γιορτή στη μνήμη των Σέρβων πεσόντων του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.
Μας έδωσε μια σειρά χρονογραφήματα με πληροφορίες και σκίτσα, για τη σερβική γιορτή (ΕΔΩ) και για τους Σαρακατσάνους του Καϊμακτσαλάν (ΕΔΩ). Στο χρονογράφημα για τις πηγές του βουνού βασίζεται το παρακάτω άρθρο.

Ο ναός, που είδαμε πιο πάνω σε σκίτσο του Σταμ. Σταμ., είναι αφιερωμένος στον προφήτη Ηλία.
Στο Καϊμακτσαλάν το καλοκαίρι κρατάει λίγο και ο χειμώνας αρχίζει νωρίς με δυνατούς ανέμους, βαριές ομίχλες, καταιγίδες και χιονοθύελλες. Η κορυφή του βουνού δεν ησυχάζει ποτέ. Το εκκλησάκι, σκεπασμένο με πάγο, αποκτάει μια απόκοσμη ομορφιά.

Στο Καϊμακτσαλάν η άνοιξη μπαίνει στο τέλος Ιουλίου
Στα απάγγεια του Καϊμακτσαλάν το χιόνι δεν έχει λυώσει. Ο Ιούλιος πλησιάζει στο τέλος του και μοιάζει σαν να μπήκε μόλις η άνοιξη. Η γη στολίζεται με χρώματα και ανθίζουν οι μενεξέδες. Στο χωριό Ρόντοβο (σήμερα Κορυφή Αλμωπίας), που είναι κάτω από τη βορινή κορφή του βουνού, τα στάχυα είναι καταπράσινα, ενώ στους κάμπους θέρισαν κι αλώνισαν κι έχουν ήδη αρχίσει να τρώνε ψωμί.
Ανεβαίνοντας στο βουνό οι μενεξέδες δεν είναι μοβ, είναι κίτρινοι, χρυσοκίτρινοι σαν σταλαγματιές φως μέσα στα κύματα της παχιάς πρασινάδας. Και η πρασινάδα αυτή, ένα περίεργο χορτάρι, σαν μακριές κλωστές, ποώδες, σφιχτό, πυκνό, καταπράσινο, υγρό και γυαλιστερό και κατακεντημένο από άνθη. Άνθη πρωτοφανή και περίεργα.

Ξένοι βοτανολόγοι μελέτησαν τη χλωρίδα του βουνού, μοναδική σε πλούτο, ποικιλία και σπουδαιότητα. Αλλά και οι δικοί μας…
Και οι δικοί μας; Οι δικοί μας, τι; Γραφείο, πρωτόκολλο, εγκύκλιοι, θεωρία και περίπατο στο Ζάππειο.

Οι δικοί μας όχι, τουλάχιστον στα χρόνια του Σταμ. Σταμ.

Διαβάστε τη συνέχεια

11 Ιουλίου 1942, το Μαύρο Σάββατο στην πλατεία Ελευθερίας

Πρόσκληση για τη συγκέντρωση στην πλατεία Ελευθερία 7-7-1942.jpg

Στις 7 Ιουλίου 1942 ο στρατιωτικός διοικητής της Θεσσαλονίκης, ο διαβόητος Μαξ Μέρτεν, έδωσε διαταγή να συγκεντρωθούν όλοι οι άρρενες Εβραίοι ἡλικίας 18-45 χρόνων στην πλατεία Ελευθερίας, στις 8 το πρωί του Σαββάτου 11 Ιουλίου, για να καταγραφούν και στη συνέχεια να σταλούν σε καταναγκαστικά έργα, μακριά από την πόλη.

Εἰς ἐκτέλεσιν τῆς διαταγῆς ταύτης, συνεκεντρώθησαν εἰς τὴν πλατείαν Ἐλευθερίας την 11-7-42 ἡμέραν Σάββατον 9.000 περίπου Ισραηλίται ἡλικίας 18-45 ἐτῶν. Ή πλατεία ἦτο περικυκλωμένη ἀπὸ ἐνόπλους Γερμανούς. 

Bundesarchiv_Bild_101I-168-0894-20A,_Griechenland,_Saloniki,_Erfassung_von_Juden.jpg
Δείτε τις φωτογραφίες

«Η δε γυνή…» Το πάτημα του ποδιού και άλλα γαμήλια έθιμα

Δράμα καπνοφυτείες.jpg

Ο Σεραφείμ Δερμιτζόγλου, από τη Δράμα, είχε φτάσει τα 28 κι ήταν πια καιρός να παντρευτεί και ν’ ανοίξει σπίτι. Η Όλγα Αρτζόγλου, επίσης από τη Δράμα, είχε κλείσει τα 17 και είχε μπει σε ηλικία γάμου. Έγιναν τα προξενιά, συμπαθήθηκαν οι μελλόνυμφοι, συμφώνησαν οι οικογένειες, άλλαξαν δαχτυλίδια και όρισαν να γίνει ο γάμος την Κυριακή 11 Οκτωβρίου σε κάποιο κέντρο της πόλης. (Είμαστε στην εποχή πριν από τον πόλεμο, που οι γάμοι δεν γίνονταν στην εκκλησία, αλλά στο σπίτι ή σε κέντρο).

Το απόγευμα ήταν όλα έτοιμα. Στον δίσκο τα κουφέτα, που μετά το μυστήριο θα πάρουν οι ελεύθερες για να τα βάλουν κάτω από το μαξιλάρι τους και να δουν στον ύπνο τους τον άντρα που θα παντρευτούν. Έτοιμο και το ρύζι που θα πετάξουν στο ζευγάρι για να ριζώσει ο γάμος. Οι ανύπαντροι έχουν κανονίσει μεταξύ τους ποιοι θα πιούν το κρασί που θα περισσέψει από το μυστήριο, για να καλοπαντρευτούν γρήγορα.
Η νύφη έχει γράψει στις σόλες των νυφιάτικων παπουτσιών της τα ονόματα των ανύπαντρων φιλενάδων της. Έφτασε με βήμα σερνάμενο, γιατί σύμφωνα με το έθιμο τα ονόματα έπρεπε να συρθούν στο έδαφος, για να σύρει μαζί της στον γάμο τις φιλενάδες της.

Το μυστήριο άρχισε. Μόλις ο παπάς ξεστόμισε την περικοπή της προς Εφεσίους επιστολής του αποστόλου Παύλου «η δε γυνή ίνα φοβήται τον άνδρα» ξέσπασε η θύελλα.

Διαβάστε τη συνέχεια

Όταν οι γάμοι γίνονταν στα σπίτια…

Μέχρι τον πόλεμο, στην περιφέρεια και στα αστικά κέντρα, οι γάμοι γίνονταν στα σπίτια. Συγκεντρώνονταν συγγενείς, φίλοι και γείτονες στη σάλα, στον εξώστη και στην αυλή για να παρακολουθήσουν το μυστήριο και να γλεντήσουν. Δεν ήταν λίγες οι φορές που ο γάμος είχε επεισοδιακή, ακόμα και τραγική κατάληξη, γιατί το δάπεδο του σπιτιού, που δεν ήταν φτιαγμένο να σηκώνει τόσο βάρος, υποχωρούσε. Γαμπρός, νύφη, παπάς, κουμπάρος, συμπεθέρια, συγγενείς και φίλοι παρασύρονταν μαζί με το πάτωμα και την οικοσκευή στο ισόγειο.

γάμος σε σπίτι 1933
1933

Στην περίπτωση της Βέροιας το πάτωμα βούλιαξε κι έπεσε μέσα στον στάβλο. Διαβάστε τη συνέχεια

Απαγωγές κοριτσιών για εξισλαμισμό από άρθρα εφημερίδων της παλιάς Θεσσαλονίκης – Πώς γινόταν ο εξισλαμισμός – Η ξεχωριστή περίπτωση της Κυράννας

Οι μουσουλμάνοι, ακόμα και μετά τον εκσυγχρονισμό της οθωμανικής αυτοκρατορίας, δεν σταμάτησαν να αρπάζουν κορίτσια για να τα εξισλαμίσουν με τη βία. Πολλές φορές τα κίνητρα ήταν ερωτικά. Πάντως, η προσχώρηση ενός χριστιανού στον ισλαμισμό αποτελούσε μεγάλο γεγονός της θρησκευτικής ζωής των μουσουλμάνων –αληθινή νίκη.
Ο απαγωγέας, αφού άρπαζε την κοπέλα, κάλυπτε το κεφάλι της με μουσουλμανική μαντίλα και τη μετέφερε στον τόπο όπου θα γινόταν ο εξισλαμισμός.
Οι γονείς κι οι συγγενείς φυσικά αναζητούσαν τα κορίτσια τους, απευθύνονταν στις αρχές και πολλές φορές κατόρθωναν να τα πάρουν πίσω – συνήθως με την παρέμβαση κάποιου αξιοσέβαστου προσώπου, όπως του μητροπολίτη. Μα και τότε, δεν ήταν λίγες οι φορές που η κοπέλα δεν πρόφταινε να γυρίσει στο σπίτι της. Ήταν θέμα τιμής για τον απαγωγέα να την αρπάξει ξανά.
Ο βαθμός επιτυχίας των προσπαθειών της οικογένειας ήταν αντιστρόφως ανάλογος της κοινωνικής και οικονομικής επιφάνειας του απαγωγέα. Με άλλα λόγια, όσο πιο ψηλά στεκόταν ο απαγωγέας, τόσο λιγότερες πιθανότητες είχε η κοπέλα να ξαναδεί το σπίτι της. Οι δράστες πολύ σπάνια τιμωρούνταν.

Διαβάστε τη συνέχεια

Τα κορίτσια της Μπάρας

Φωτογραφίες από την εποχή του Α Παγκοσμίου Πολέμου, όταν η Θεσσαλονίκη είχε πλημμυρίσει από φανταρία και η περίφημη Μπάρα ήταν στις δόξες της.

Γράφει ο Γιώργος Ιωάννου στο πεζογράφημα «Η πλατεία του Αγίου Βαρδαρίου»:

Η συνοικία Μπάρα, όπως ήταν γνωστή, ήταν στο τετράγωνο που ορίζεται από τις οδούς Μοναστηρίου, Λαγκαδά, Αφροδίτης Βάκχου, Οδυσσέως, Ταντάλου, Προμηθέως, που οι Τούρκοι ονόμαζαν dudulak (δρόμος της ηδονής).

Οι πόρνες της Μπάρας σε αντίθεση με άλλα πορνεία της πόλης ήταν μοναχικές, δούλευε μία σε κάθε σπίτι. Εκεί συναντούσες κορίτσια κάθε ηλικίας και καταγωγής, όπως από Ιταλία, Σουηδία, Γαλλία και Σερβία. Πολύ καλή φήμη είχαν οι Βολιώτισσες, οι Σμυρνιές και οι Εβραίες. Πολλά κορίτσια, που ήρθαν πρόσφυγες με την οικογένεια ή και μόνες, κατέληξαν από ανάγκη στους δρόμους της Μπάρας. Θεωρούνταν, σε σχέση με άλλες περιοχές, γυναίκες «χαμηλής ποιότητας», με πελάτες επαρχιώτες και κυρίως στρατιώτες και ταξιδευτές που δεν έδιναν σημασία στην ομορφιά και στις λεπτομέρειες της εμφάνισης. 

 

 

Οι τσιμινιέρες της Κοζάνης

Δεν είναι λίγες οι φορές που έχω ξεκινήσει κάποιο ταξίδι έχοντας για οδηγό τη λογοτεχνία. Στο πρώτο ταξίδι μου στην Κοζάνη οδηγός μου ήταν ο Σταμ. Σταμ. Το ευθυμογράφημά του «Οι Κοζανίτες και τα σκόρδα» δίνει πληροφορίες για την πόλη και τους έξυπνους ανθρώπους της, τα κιχιά και την προέλευσή τους, για τα λειψάνικα μαντίλια και για τους κιρατζήδες, δηλαδή τους αγωγιάτες που μετέφεραν διάφορα αγαθά στην Κεντρική Ευρώπη, πριν φτιαχτεί ο σιδηρόδρομος.

25ce25a325cf258425ce25b125ce25bc2b25ce25a325cf258425ce25b125ce25bc2b25ce259a25ce25bf25ce25b625ce25b125ce25bd25ce25af25cf258425ce25b525cf25822b1

Ο Σταμ. Σταμ. δεν παραλείπει να αναφέρει ότι κάποτε το αθάνατο ελληνικό δημόσιο είχε διορίσει στην Κοζάνη τελώνη. Και σαν να μην έφτανε αυτό αργότερα διόρισε και λιμενάρχη!

Διαβάστε τη συνέχεια

Σερβική γιορτή στην κορυφή του Καϊμακτσαλάν

Τον Ιούλιο του 1936 ο Σταμ. Σταμ., με μία συντροφιά Εδεσσαίων, ανέβηκε στην κορυφή του Καϊμακτσαλάν, για να πάρει μέρος στην ετήσια γιορτή στη μνήμη των Σέρβων πεσόντων του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου.
Για τη διανυκτέρευση της συντροφιάς στις σαρακατσάνικες καλύβες μιλήσαμε ήδη. Ας παρακολουθήσουμε τη συνέχεια στην κορυφή του πανύψηλου βουνού μέσα από κείμενα και σκίτσα του Σταμ. Σταμ. 


Επάνω εις την υψηλοτέραν κορυφήν του Καϊμάκ-Τσαλάν και επί ελληνικού εδάφους, κατόπιν αδείας, οι Σέρβοι, μετά το τέλος του Ευρωπαϊκού Πολέμου, ήγειραν ένα μικρόν εις χωρητικότητα, μεγάλον όμως εις έννοιαν, ναόν με τρούλον αιχμηρόν, γοτθικόν υψιπετή, ο οποίος φαίνεται από μέγα μέρος της Δυτικής Μακεδονίας. Το ναΐδριον αυτό εκτίσθη εις ανάμνησιν των μεγάλων μαχών που εδόθησαν εκεί μεταξύ Σέρβων και Βουλγάρων και προς δόξαν της τελειωτικής νίκης των Σέρβων, απωθησάντων τους Βουλγάρους εις το Ντομπροπόλιε και τα άλλα υψηλά βουνά, τα υπέρθεν της Καράτζοβας, της Αλμωπίας της σημερινής.

Ο ναός αυτός οικοδομήθηκε ως επί το πλείστον από υλικά του πολέμου, άχρηστα πλέον, τσιμέντα, συρματοπλέγματα, κάλυκας οβίδων, ράβδους σιδηράς κλπ.
Και αυτό ακόμη το βιβλίον της ειρήνης και της αγάπης «του σύμπαντος κόσμου», το Άγιον Ευαγγέλιον, ήτο επενδεδυμένον με τον χρυσίζοντα μπρούντζον κάλυκος οβίδος τεραστίας.

Διαβάστε τη συνέχεια