Τα βλαχάκια – δύο αθώοι στο εκτελεστικό απόσπασμα

Τον καιρό του πολέμου, στο χωριό του πατέρα μου, τη Χρυσοβίτσα Ξηρομέρου, έγινε μια ιστορία που στοίχειωσε τον ύπνο των γερόντων και για την οποία απόφευγαν να μιλούν. Πρόκειται για την ιστορία της άδικης εκτέλεσης δυο νέων, που έμεινε να λέγονται «τα βλαχάκια», και της ένοχης σιωπής ενός χωριού.
Η υπόθεση αφέθηκε στον χρόνο για να ξεχαστεί. Είναι κι αυτός ένας τρόπος για να συνεχιστεί η ζωή, κυρίως μετά από δραματικές περιόδους με αναπόδραστες εξελίξεις, όπως ήταν ο πόλεμος κι η Κατοχή, που άλλαξαν ριζικά τη ζωή και το πνεύμα των ανθρώπων. Βέβαια, υπήρχαν φωνές που θύμιζαν τα γεγονότα και υπενθύμιζαν ότι η συγγνώμη έμεινε ανεξόφλητο χρέος.
Ο πατέρας μου, ο αείμνηστος Αθανάσιος Ι. Σώλος, ήταν μία από αυτές τις φωνές, ίσως η δυνατότερη και πιο επίμονη. Τον καιρό που συνέβη το τραγικό γεγονός, ήταν οργανωμένος στο ΕΑΜ και, μαζί με άλλους νεαρούς αγωνιστές, παρότρυνε το χωριό να πει την αλήθεια. Αυτό δεν έγινε ούτε στις ανακρίσεις ούτε στο στρατοδικείο, με αποτέλεσμα ο ένοχος να γλιτώσει και –το χειρότερο– να σπιλωθούν σαν φονιάδες, να καταδικαστούν και να στηθούν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα δυο αθώοι.
Ο τότε νεαρός ΕΑΜίτης, δικηγόρος πλέον στην Αθήνα, όλα του τα χρόνια, παρέμεινε αμετακίνητος στη θέση του ότι το χωριό έπρεπε ν’ αποκαταστήσει τη μνήμη των δύο νέων και να ζητήσει δημόσια συγγνώμη. Ούτε αυτό έγινε. Προτού πεθάνει, ο πατέρας μου παρέδωσε γραπτά την ιστορία. Είναι ένα από τα κείμενα που βρέθηκαν στο προσωπικό του αρχείο, πολύτιμες καταγραφές. Το δημοσιεύω.

Τα βλαχάκια – Οι δύο αδελφοί Σαπλαούρα
του Αθανασίου Ι. Σώλου

Το χωριό μας βαραίνει ακόμα η κατάρα της χαροκαμένης μάνας. Η κατάρα της βλάχας!

Βλάχος είναι για μας στη Χρυσοβίτσα ο παραχειμάζων κτηνοτρόφος που κατεβαίνει από τα Άγραφα ή την Ήπειρο στα μέρη μας, που είναι χειμαδιά.
Ο Μήτσος Σαπλαούρας με την οικογένειά του κατέβαινε από τα Πράμαντα της Άρτας και παραχείμαζε στην κοινοτική περιφέρεια του χωριού μας με τα λίγα πρόβατά του.
Στα 1942 ήταν εγκατεστημένος, από το φθινόπωρο του 1941, στη θέση Μιγκούσες της περιφέρειάς μας, κάτω απ’ το Κακό Λαγκάδι. Εκεί έστησε τα κονάκια του και τη στάνη του για να ’ναι σε ανάμερο και από τους χωροφύλακες και από τους Ιταλούς. Έσμιξε τα πρόβατά του με τους ντόπιους, για να έχει το κεφάλι του ήσυχο από τυχόν ζημιές, και ζούσε εκεί το βίο του παραχειμάζοντα κτηνοτρόφου με όλες τις πίκρες και τις χαρές του. Μόνο που οι πίκρες είναι πολύ περισσότερες και ελάχιστες οι χαρές του.

Διαβάστε τη συνέχεια

Στη γύρα και στα στέκια της παλιάς Θεσσαλονίκης – Ο γανωτής και μια απάτη με μπακίρια τον καιρό της Κατοχής

Απόσπασμα από το βιβλίο «Θεσσαλονίκη, όσα θυμάμαι», που περιλαμβάνει αναμνήσεις του συγγραφέα από την παιδική του ηλικία στη Θεσσαλονίκη της δεκαετίας του ’30 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’40.

Τα πρωινά ήταν και η ώρα των γανωματήδων. Μαύροι από τη μουτζούρα, μούτρα και χέρια, είχαν ένα ντορβά από τριγωνικό κομμάτι τσουβάλι περασμένο στον ώμο και μάζευαν από τα σπίτια τα χαλκώματα, να τα γανώσουν και να τα παραδώσουν ασημένια κι αστραφτερά την επαύριο.

Παναγία Χαλκέων
Η Κόκκινη Εκκλησία, Παναγία Χαλκέων

Στα σπίτια μας είχαμε όλοι τσετζερέδες και ταψιά πήλινα και κυρίως χάλκινα. Ολοι ανεξαιρέτως. Το αλουμίνιο βγήκε πολύ αργότερα και φυσικά από τα ανοξείδωτα δεν είχε ιδέα ούτε η Ευρώπη. Ολοι λοιπόν, τρώγαμε από χάλκινα και ο κίνδυνος από την πράσινη οξείδωση ήταν μεγάλος. Γι’ αυτό ευδοκιμούσε η δουλειά του γανωτή. Γανωματίδια είχε η κάθε γειτονιά αλλά κυρίως, η γειτονιά της Κόκκινης Εκκλησιάς, της Παναγιάς των Χαλκέων. Οι μαστόροι τα πρωινά μαζεύανε τα χαλκώματα και παραδίνανε τα χθεσινά, ενώ τα απογεύματα δούλευαν στα εργαστήρια, όπου λαμποκοπούσαν οι φωτιές στα καμίνια τους. Ηταν μαγαζάκια μικρά με ένα μάστορα κι έναν παραγιό, ένα καμίνι με φυσερό, μασιές και μπαμπάκια, με τα οποία αλείφανε το λυωμένο καλάι, να γανωθούν τα μπακίρια. Διαβάστε τη συνέχεια

Κατοχή – σκηνή σε πειραιώτικο δρόμο

Κατοχή, ο σκληρός χειμώνας 1941-1942. Πειραιάς, στη γωνία Γεωργίου Α΄ και Πραξιτέλους. Μια γυναίκα ψάχνει στα σκουπίδια για φαγητό.
Κατοχή, ο φοβερός χειμώνας του 1941-1942. Πειραιάς, στη γωνία Γεωργίου Α΄ και Πραξιτέλους.

Σ’ αυτή τη φωτογραφία, που δεν φαίνεται κανένα πρόσωπο και καμία έκφραση –ακόμα και το κεφάλι της γυναίκας και του παιδιού είναι κρυμμένα– αποτυπώνεται όλη η δυστυχία.
Η γυναίκα γονατισμένη ψάχνει στα σκουπίδια, μήπως βρει κάτι φαγώσιμο. Τα πόδια του αγοριού είναι λεπτά σαν καλάμια. Ο άντρας, πίσω από το αγόρι, είναι ξυπόλητος μέσα στο καταχείμωνο. Η ουρά του σκύλου είναι κάτω απ’ τα σκέλια, δείγμα του φόβου του.
Μαύρη Κατοχή!

Διαβάστε τη συνέχεια

Η Θέμις ψάχνει στέγη – το μέγαρο και τα μεγαλόπνοα σχέδια, η μετακόμιση, η ταλαιπωρία και η επιστροφή

Στις αρχές της δεκαετίας του ’30, ήρθε στην επιφάνεια το ζήτημα της στέγασης των δικαστηρίων. Το κτίριο του Πρωτοδικείου στις οδούς Σανταρόζα-Σταδίου-Αρσάκη, ταλαιπωρημένο από τη μεγάλη χρήση και εντελώς ασυντήρητο, είχε γίνει σαράβαλο.
Η κυβέρνηση Βενιζέλου αποφάσισε να χτίσει νέο δικαστικό μέγαρο. Λεφτά δεν είχε, αλλά αυτό δεν φάνηκε να μπαίνει εμπόδιο στο όραμά της. Αποφάσισε να κατεδαφίσει το κτίριο Βάιλερ, το παλιό Στρατιωτικό Νοσοκομείο στου Μακρυγιάννη, και να ανεγείρει εκεί το νέο δικαστικό μέγαρο· κι επειδή ο χώρος δεν θα έφτανε, θα γίνονταν απαλλοτριώσεις των γύρω οικοπέδων. Μόνον η δαπάνη των απαλλοτριώσεων έφτανε τα 15 εκατομμύρια.
Η απόφαση αυτή, που πάρθηκε χωρίς ιδιαίτερη μελέτη και σχεδιασμό και χωρίς οι αρμόδιοι να συμβουλευτούν ή έστω να λάβουν υπόψη τούς άμεσα ενδιαφερόμενους, τους δικηγόρους, θα δημιουργούσε, εκτός των άλλων, απίστευτες ανακατατάξεις, μια και όλα τα δικηγορικά γραφεία και οι διάφορες υπηρεσίες βρίσκονταν στο κέντρο της πόλης.
Επίσης καταδίκαζε σε κατεδάφιση δύο ιστορικά κτίρια: το κτίριο του Πρωτοδικείου, το οποίο στεγαζόταν στο κτίριο του παλιού Βασιλικού Τυπογραφείου-Λιθογραφείου, που χτίστηκε το 1835, και το συνομήλικό του κτίριο Βάιλερ, το παλιό Στρατιωτικό Νοσοκομείο και πρώτο νοσοκομείο της Αθήνας, που σήμερα στεγάζει το Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως.
Το έχουμε ξαναπεί ότι οι νεοέλληνες απαξιώνουν την παλαιότητα στο όνομα αυτού που αποκαλούν εκσυγχρονισμό και πρόοδο, όπως οι μετεπαναστατικοί πρόγονοί μας την περιφρονούσαν μπροστά στην αρχαιοπληξία. Όσο για το συμφέρον, αυτό σπανίως περιφρονείται.

Στο νέο δικαστικό μέγαρο θα στεγάζονταν όλα τα δικαστήρια της πρωτεύουσας, Ειρηνοδικείο, Πρωτοδικείο, Εφετείο, Άρειος Πάγος. Θα μεταφερόταν επίσης το Υποθηκοφυλάκιο, θα στεγαζόταν το τμήμα Μεταγωγών και θα φτιάχνονταν κρατητήρια και μικρές φυλακές, για να μη μεταφέρονται οι υπόδικοι σε κάθε διακοπή της δίκης τους πίσω στο σωφρονιστικό κατάστημα. Και όλα αυτά θα γίνονταν μέσα σε τέσσερα χρόνια!
Διαβάστε τη συνέχεια

Ραδιόφωνα αγορασμένα και δηλωμένα

Telefunken ραδιόφωνο 5-1-1940
1940

Μιλήσαμε τις προάλλες για την Τελεφούνκεν και τον Ρολφ Μέρκελ, τον κατάσκοπο, δήθεν διευθυντή του ελληνικού παραρτήματος. Ας μείνουμε για λίγο ακόμα στο προπολεμικό ραδιοφωνικό κλίμα.
Όταν η κοπέλα της διαφήμισης λέει «Ένα Τελεφούνκεν» εννοεί ένα ραδιόφωνο αυτής της μάρκας. Το δώρο ήταν πράγματι ανέλπιστο, γιατί το ραδιόφωνο ήταν ακριβό και απλησίαστο για τους περισσότερους Έλληνες.
Κρίνοντας από τις διαφημίσεις των εφημερίδων, προπολεμικά κυκλοφορούσαν αρκετές μάρκες ραδιοφώνων, που έρχονταν από το εξωτερικό: Φίλιπς (η Φίλιπς ήταν η μόνη ξένη εταιρεία που γραφόταν και με ελληνικούς χαρακτήρες), RCA, Emerson, Pilot, His master’s voice, Lorenz. Διαβάστε τη συνέχεια

Οι οργισμένοι λόφοι και η γυμνόστηθη Μαρίτα

Το 1958 γυρίστηκε στην Ελλάδα η ταινία The Angry Hills (Οργισμένοι Λόφοι) με πρωταγωνιστή τον Ρόμπερτ Μίτσαμ. Η Μαρίτα Κωνσταντίνου έκανε μια σύντομη εμφάνιση στον ρόλο της Κλεοπάτρας. Τραγουδούσε και χόρευε γυμνόστηθη σκορπώντας απανωτά εγκεφαλικά.

Στιγμιότυπο οθόνης (1195)
Μαρίτα Κωνσταντίνου και Ρόμπερτ Μίτσαμ

Διαβάστε τη συνέχεια

11 Ιουλίου 1942, το Μαύρο Σάββατο στην πλατεία Ελευθερίας

Πρόσκληση για τη συγκέντρωση στην πλατεία Ελευθερία 7-7-1942.jpg

Στις 7 Ιουλίου 1942 ο στρατιωτικός διοικητής της Θεσσαλονίκης, ο διαβόητος Μαξ Μέρτεν, έδωσε διαταγή να συγκεντρωθούν όλοι οι άρρενες Εβραίοι ἡλικίας 18-45 χρόνων στην πλατεία Ελευθερίας, στις 8 το πρωί του Σαββάτου 11 Ιουλίου, για να καταγραφούν και στη συνέχεια να σταλούν σε καταναγκαστικά έργα, μακριά από την πόλη.

Εἰς ἐκτέλεσιν τῆς διαταγῆς ταύτης, συνεκεντρώθησαν εἰς τὴν πλατείαν Ἐλευθερίας την 11-7-42 ἡμέραν Σάββατον 9.000 περίπου Ισραηλίται ἡλικίας 18-45 ἐτῶν. Ή πλατεία ἦτο περικυκλωμένη ἀπὸ ἐνόπλους Γερμανούς. 

Bundesarchiv_Bild_101I-168-0894-20A,_Griechenland,_Saloniki,_Erfassung_von_Juden.jpg
Δείτε τις φωτογραφίες

Γιορτινό, αθηναϊκό, κατοχικό τραπέζι

Με την είσοδο των γερμανών στην Αθήνα, αμέσως εξαφανίζονται τα τρόφιμα και η πείνα ξεσπάει απότομα. Η επαρχία κάπως τα βολεύει. Οι μεγάλες πόλεις, όμως, υποφέρουν και πιο πολύ η Αθήνα.

ξηροί καρποί1941

Τα πράγματα έχουν αξία μόνον εφόσον μπορούν να μεταφραστούν σε τρόφιμα.

μικρές αγγελίες1941

Οι εφημερίδες, με αυτά που δημοσιεύουν, κάνουν μόνον για χαρτί περιτυλίγματος.

Καθημερινή 1941

εκδήλωση ευγνωμοσύνης 1941.jpg

Πόσο μάλλον που το χαρτί περιτυλίγματος έχει εξαφανιστεί.

χαρτί περιτυλίγ 1941

Ο σκληρός χειμώνας 1941-1942, ο χειμώνας της πείνας, έχει αρχίσει. Όσοι έχουν συγγενείς στην επαρχία, περιμένουν με λαχτάρα ένα δέμα, για να φάνε κανένα φαγητό της προκοπής.

δέματα 1941.jpg

Θα προσπαθήσουμε να συνθέσουμε ένα γιορτινό μενού από δημοσιεύματα της Βραδυνής του 1941 και κυρίως από τις στήλες «Αθηναϊκή ζωή» και «Η μαγειρική των περιστάσεων».

Διαβάστε τη συνέχεια

Η οδός Μέρλιν, ο Σπύρος Μελάς, τα γλυκά και τα πικρά

Στο νούμερο 6 ενός χωματόδρομου της Αθήνας βρισκόταν ένα όμορφο νεοκλασικό, που η κακή του μοίρα θέλησε να γίνει κολαστήριο στον καιρό της Κατοχής. Σ’ αυτόν τον δρόμο, στην οδό Μέρλιν, στο νούμερο 4 υπήρχε προπολεμικά ένα εκλεκτό ζαχαροπλαστείο με εκλεκτούς πελάτες, το «Δεσποτικόν» του Αντώνη Ακζιώτη. Εκείνη την εποχή, το κομψό Κολωνάκι είχε χωματόδρομους και από την οδό Πινδάρου ψηλά ο βοσκός και τα προβατάκια του αγνάντευαν την Αθήνα που μεγάλωνε.

Μετά τον πόλεμο σε μερικά κολωνακιώτικα σπίτια άκουγες κακαρίσματα. Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που έβαζαν κότες στις ταράτσες και στις αυλές, για να παίρνουν τα δυναμωτικά αυγά τους. Το έκανε και η γιαγιά μου, όταν έμεναν στην οδό Λουκιανού· είχε βάλει κότες στην αυλή. Φαίνεται πως αυτό χαράχτηκε έντονα στη μνήμη της μάνας μου, γιατί όταν αισθάνεται αδυναμία, λέει με τραγικό ύφος: «Βράσε μου ένα αυγό, γιατί δεν με βαστάνε τα πόδια μου». Δεν της λέμε ότι είναι από τα γεράματα και της βράζουμε αυγά.

Διαβάστε τη συνέχεια

Το στρατόπεδο Μπαρόν Χιρς και ο παλιός σιδηροδρομικός σταθμός Θεσσαλονίκης

Συνοικισμός βαρόνου Χιρς-είσοδος στο γκέτο.jpg
Η είσοδος του Μπαρόν Χιρς. Η επιγραφή γράφει στα γερμανικά, στα λαδίνο και στα ελληνικά «Ζώνη κατοικουμένη υπό Εβραίων. Απαγορεύεται η είσοδος άνευ αδείας».

Οι φήμες που κυκλοφορούσαν από τον Δεκέμβριο του ’42 ότι η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης θα εκτοπιστεί και ότι στον σταθμό έχουν συγκεντρωθεί βαγόνια για τη μεταφορά ήταν αληθινές. Ακολούθησε η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου και η εφαρμογή των φυλετικών νόμων της Νυρεμβέργης. Παρ’ όλα αυτά ο αρχιραβίνος Κόρετς τους διαβεβαίωνε ότι θα μεταφερθούν όλοι στην Κρακοβία για να ξεκινήσουν μια καινούργια ζωή.
Στις 6 Μαρτίου του 1943 ο συνοικισμός που έχτισε ο βαρώνος Χιρς δίπλα στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό για να στεγάσει τους άστεγους της πυρκαγιάς του 1890 και τα θύματα των τσαρικών πογκρόμ, περιφράχθηκε με ξύλινο φράχτη και συρματόπλεγμα. Τοποθετήθηκαν σκοπιές και προβολείς και έγινε το διαμετακομιστικό στρατόπεδο Μπαρόν Χιρς. Από δω ξεκινούσαν οι αποστολές για το στρατόπεδο του θανάτου.

Διαβάστε τη συνέχεια