Οι αστικές σημαδούρες της Θεσσαλονίκης

Περπατώντας στα πεζοδρόμια της σύγχρονης Θεσσαλονίκης συμβαίνουν τέσσερα πράγματα:
• σκοντάφτεις σε σημεία που έχουν φουσκώσει από τις ρίζες των δέντρων,

Ανασηκωμένο πεζοδρόμιο στην οδό Ολύμπου.

• κινδυνεύεις να παραπατήσεις πάνω σε μεταλλικά πασαλάκια που ξεφυτρώνουν εκεί που κάποτε υπήρχε περίπτερο,
• μπορεί να πατήσεις πάνω σε εβραϊκή ταφόπλακα που έχει γίνει κράσπεδο ή σκαλοπάτι και

Ταφόπλακα από τα Εβραϊκά Μνήματα έχει γίνει σκαλοπάτι στην Άνω Πόλη, κοντά στη μονή Βλατάδων.
Η φωτογραφία είναι από την ομάδα του fb Άγνωστη Θεσσαλονίκη.

• παρατηρείς μεταλλικά καπάκια χωρίς κάποιο αναγνωρίσιμο σήμα στην επιφάνειά τους.

Συνεχίστε, Έχει κι άλλο…

Το μνήμα του Γκιουλ μπαμπά

Την εποχή της άλωσης της Θεσσαλονίκης, πίσω από το Γεντί Κουλέ υπήρχε μετόχι της μονής Χορταΐτου. Όταν το 1422 οι Τούρκοι ερήμωσαν το μοναστήρι του Χορτιάτη και μετέβαλαν σε στάβλους τους νάρθηκές του, οι μοναχοί κατέφυγαν στο μετόχι της μονής πίσω από τα τείχη της πόλης και συνέχισαν εκεί τον ασκητικό τους βίο.
Τον καιρό της τουρκοκρατίας, το μετόχι μετατράπηκε σε τεκέ δερβίσηδων. Στον περίβολο του τεκέ υπήρχε το μνήμα του Γκιουλ μπαμπά. Πάνω του άναβαν κεριά τις νύχτες και προσεύχονταν ως τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο περαστικοί μουσουλμάνοι.
Τις πληροφορίες αυτές καθώς και τη φωτογραφία του μνήματος δίνει ο Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος.
Ο Ηλίας Πετρόπουλος γράφει ότι την εποχή του Ανταρτοπόλεμου Τά μοναδικά πράγματα πού ἔβλεπες πίσω ἀπό το Γεντί-Κουλέ ἤσανε τό γκρεμισμένο μνῆμα του Μπαμπά, ἕνα μαρμαρένιο κολονάκι καί μιά κερασιά. Αὐτός ὁ Μπαμπάς ἤταν κάποιος ἅγιος δερβίσης. Στον τάφο του ἔκαιγε ἕνα ἀκοίμητο καντήλι, πού το τροφοδοτούσανε μέ λάδι οἱ τοῦρκοι προσκυνητές (ἐρχόντουσαν ἀπό τήν Ξάνθη καί τήν Κομοτινή), ἀλλά καί δικές μας γριοῦλεςΤό κολονάκι φαίνεται να ἦταν κατάλοιπο ἀπό κάποιο ἄλλο μνῆμα. Ὅσο γιά τήν κερασιά λέγανε πώς ἐκεῖ, ἀκριβῶς μπροστά της, ἔστηναν τούς μελλοθάνατους.
Τις σεβαστικές γριούλες που άναβαν το καντήλι του δερβίση, ακολούθησε μια στρατιά από μαυροφόρες μανάδες, γιατί, σ’ εκείνη τη μαύρη εποχή των φρικαλεοτήτων, ο τόπος έγινε το επισήμως ανύπαρκτο νεκροταφείο εκτελεσμένων κομμουνιστών.
Μέχρι το 1955 υπήρχαν σκόρπια μάρμαρα και σπασμένοι τάφοι. Σήμερα τίποτα.

Γιανγκίν βαρ! – Οι πυρκαγιές της Θεσσαλονίκης πριν από το 1917

Σκηνή από την πυρκαγιά του 1890, που δημοσιεύτηκε στη βρετανική εφημερίδα «The Graphic» τον Σεπτέμβριο του 1890.

Πυρκαγιές, ένα τραγικό αλλά συνηθισμένο φαινόμενο
Είναι αδύνατο να μιλήσεις για τη Θεσσαλονίκη χωρίς να κάνεις αναφορά στις πυρκαγιές που τη δοκίμασαν. Η φωτιά ήταν εκείνη που έβαλε τέλος στην ιστορική διαδρομή συνοικιών και μνημείων της πόλης κι έκλεισε κεφάλαια της ιστορίας της ανοίγοντας καινούργια.


Για τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, που άλλαξε τη μορφή της πόλης, έχουμε μιλήσει παλιότερα σε εκτενές άρθρο, που μπορείτε να διαβάσετε ΕΔΩ. Πολλές φωτογραφίες θα βρείτε ΕΔΩ.


Η παλιά Θεσσαλονίκη δεν διέθετε κρατική πυροσβεστική υπηρεσία. Η πυρόσβεση γινόταν από τις πυροσβεστικές ομάδες των ασφαλιστικών εταιρειών. Όταν έπιανε φωτιά κάπου, έβλεπαν από το Επταπύργιο τον καπνό ή τις φλόγες κι έριχναν κανονιές. Οι τουλουμπατζήδες άκουγαν τις κανονιές και έσπευδαν. Δύο κανονιές σήμαινε ότι η πυρκαγιά ήταν στο κέντρο. Τρεις ότι ήταν ανατολικά.

Συνεχίστε το διάβασμα

Ο Άγιος Δημήτριος της παραλίας, η μυστική κρύπτη και οι μακεδονομάχοι

Θέα από τη θάλασσα της παραλίας και του μητροπολιτικού ναού της Θεσσαλονίκης, αφιερωμένου στον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, κατά την περίοδο 1925-1930.

Όταν ο ναός του Αγίου Δημητρίου μετατράπηκε σε τζαμί, η χριστιανική κοινότητα μετέφερε τη λατρεία του αγίου στην εκκλησία της Παναγίας, που βρισκόταν στη θέση της σημερινής μητρόπολης. Η εκκλησία αφιερώθηκε και στον άγιο Δημήτριο και γιόρταζε στη μνήμη του αγίου και της Παναγίας. Όταν ο ναός των Αγίων Ασωμάτων (η Ροτόντα), μητρόπολη της Θεσσαλονίκης μέχρι το 1590, μετατράπηκε στο Χορτάτς Σουλεϊμάν τζαμί, η εκκλησία της Παναγίας και του Αγίου Δημητρίου έγινε μητρόπολη της Θεσσαλονίκης. Αφιερώθηκε επίσης και στον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, καθώς αργότερα και στην αγία Θεοδώρα. Όλοι όμως την αποκαλούσαν Άγιο Δημήτριο.
Σημειωτέον ότι όλες οι αναφορές στον ναό του Αγίου Δημητρίου μέχρι την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912, εννοούν τον Άγιο Δημήτριο της παραλίας .

Συνεχίστε το διάβασμα

Ο μιναρές της Ροτόντας

Μετά το 1912, η Θεσσαλονίκη ήθελε να απαλλαγεί από οτιδήποτε θύμιζε το μουσουλμανικό παρελθόν της. Έγινε μάλιστα πρόταση να κατεδαφιστεί ο Λευκός Πύργος, γιατί ως γνωστόν τον είχαν φτιάξει οι Τούρκοι. Ήταν το Κανλί Κουλέ ή Πύργος του Αίματος.

Διαβάστε τη συνέχεια

Τα ψωμιά της Ροτόντας

Η Ροτόντα ενωμένη με την Καμάρα αποτελούσε μέρος ενός τεράστιου συγκροτήματος που περιλάμβανε τα ανάκτορα του Γαλέριου, το Οκτάγωνο και το Ιπποδρόμιο. Επικράτησε η άποψη ότι η Ροτόντα θα χρησίμευε ως μαυσωλείο του Γαλέριου. Η Ροτόντα ήταν ναός της παλιάς θρησκείας (του Δία ή σύμφωνα με άλλη άποψη των Καβείρων).

Ο ναός της παλιάς θρησκείας γίνεται χριστιανικός ναός
Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος, αφού διέταξε τη σφαγή των εφτά χιλιάδων ανθρώπων στο Ιπποδρόμιο, αφού επιτιμήθηκε από τον Μεδιολάνου Αμβρόσιο, αφού μετάνιωσε και βαφτίστηκε χριστιανός από τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Ασχόλιο, μετέτρεψε τη Ροτόντα σε χριστιανικό ναό.
Ο Θεσσαλονίκης Ευστάθιος άφησε τη μαρτυρία ότι ο ναός αφιερώθηκε στους Αγίους Ασωμάτους.

Διαβάστε τη συνέχεια

Το περίπτερο του Μεβλεβί χανέ

Ο Μεβελεβί χανές, ο τεκές των περιστρεφόμενων δερβίσηδων, ένας από τους τριάντα και πλέον τεκέδες που υπήρχαν στην παλιά Θεσσαλονίκη, ήταν ο μεγαλύτερος, ο πλουσιότερος και ο πιο περίτεχνος τεκές όχι μόνον της πόλης, αλλά ολόκληρης της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ήταν έργο σπάνιας τέχνης και ομορφιάς.
Ο Κεμάλ κατάργησε τα μοναχικά τάγματα, κυνήγησε τους δερβίσηδες κι έκλεισε τα μοναστήρια τους. Ο τεκές λεηλατήθηκε και καταστράφηκε, όταν οι Έλληνες γκρέμιζαν μετά μανίας ό,τι θύμιζε το οθωμανικό παρελθόν. Δεν άφησε άλλο ίχνος πίσω του παρά μόνο τις περιγραφές των περιηγητών, μερικές φωτογραφίες και υδατογραφίες.

ΕΔΩ μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τον Μεβλεβί χανέ.


Η υδατογραφία ανήκει στην ψηφιακή συλλογή Carte Postale του Ιστορικού Αρχείου της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής (Βιβλιοθήκη Δημήτρης & Αλίκη Περρωτή, Αμερικανική Γεωργική Σχολή). Ευχαριστώ για την ευγενική παραχώρηση της άδειας χρήσης.

Τούρκικα μνήματα στη Θεσσαλονίκη

Από τα αμέτρητα τούρκικα μνήματα που υπήρχαν στη Θεσσαλονίκη σώζεται μόνον ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά στην Άνω Πόλη και ο τάφος του Χορτάτς Σουλεϊμάν εφέντη στον περίβολο της Ροτόντας.
Το 1923, με την ανταλλαγή των πληθυσμών, οι μουσουλμάνοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και τους τάφους των προγόνων τους με την ίδια συντριβή που αναγκάστηκαν ν’ αφήσουν οι δικοί μας τις αλησμόνητες πατρίδες.
ΕΔΩ μπορείτε να δείτε μερικές πληροφορίες για τα μουσουλμανικά νεκροταφεία της παλιάς Θεσσαλονίκης. Είναι λίγες για ένα τόσο μεγάλο θέμα, αλλά είναι μια αρχή.
Σ’ αυτή την ανάρτηση συγκέντρωσα μερικές φωτογραφίες και γκραβούρες τούρκικων μνημάτων.

Πίσω από το Γεντί Κουλέ

Φωτογραφίες και γκραβούρες

Το παμπάλαιο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου που εξαφανίστηκε στην πυρκαγιά του 1890 και ο σοφός Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου

Ο ναός του πολιούχου της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στο τετράγωνο των οδών Αγίου Δημητρίου, Σελεύκου, Κασσάνδρου, Αγίου Νικολάου.
Η οδός Αγίου Νικολάου δεν τιμά τον άγιο Νικόλαο, αλλά ένα εκκλησάκι του, που υπήρχε μέχρι το 1890 πίσω από το Κασιμιέ τζαμί (δηλαδή πίσω από τον ναό του αγίου Δημητρίου, ο οποίος επί οθωμανικής κυριαρχίας είχε μετατραπεί σε τζαμί).
Οι Σαλονικιοί έχοντας έντονα χαραγμένο στη μνήμη τους τον σφαγιασμό των εφτά χιλιάδων άμαχων στο Ιπποδρόμιο, τόσο που ακόμα και σήμερα κάποιοι λένε ότι ακούν απελπισμένες κραυγές και ποδοβολητό αλόγων, έπλασαν την παράδοση ότι το εκκλησάκι χτίστηκε από τον μετανιωμένο αυτοκράτορα Θεοδόσιο, το 390.

Στα χρόνια του Θεοδόσιου Α΄ (379-395) επιβλήθηκε ο χριστιανισμός ως επίσημη και μοναδική θρησκεία του κράτους. Η ανεξιθρησκεία πήγε περίπατο. Ο Θεοδόσιος έθεσε εκτός νόμου την παλιά θρησκεία, κυνήγησε άγρια τους οπαδούς της, δήμευσε τις περιουσίες τους, κατεδάφισε ναούς και μνημεία τους και κατάργησε τους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά

Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά σε επιχρωματισμένη καρτ ποστάλ. Η λεζάντα τον αναφέρει ως ορθόδοξο μοναστήρι.

Η σημερινή πλατεία Τερψιθέας στην Άνω Πόλη ήταν άλλοτε ο περίβολος ενός τεκέ δερβίσηδων του τάγματος των μπεκτασήδων. Απομεινάρι αυτού του τεκέ είναι ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά – ένας οκτάγωνος θολοσκέπαστος τάφος, ο μοναδικός τουρμπές που σώζεται ακέραιος στη Θεσσαλονίκη και ο ένας από τους δύο τάφους που έχουν απομείνει στην πόλη. Ο άλλος είναι στη Ροτόντα, όπου αναπαύεται ο Χορτάτζ Σουλεϊμάν εφέντης, σεΐχης και άγιος στον οποίο αποδίδονται πολλά θαύματα.
Ο δερβίσης Μουσά μπαμπά ήταν προφανώς θρησκευτικός πατέρας και φωτισμένος άνθρωπος που με την αγιοσύνη του δόξασε την πίστη του, γι’ αυτό και τάφηκε στην αυλή του μοναστηριού.

Διαβάστε περισσότερα