Η πόλη κάτω από την πόλη – υπόγεια Θεσσαλονίκη

Η πυρκαγιά του 1917 προξένησε μεγάλες ζημιές στον Άγιο Δημήτριο. Τότε υποχώρησε το δάπεδο και αποκαλύφθηκε η ξεχασμένη κρύπτη.
Ο σεισμός του 1978 φανέρωσε την κρύπτη του Μακεδονικού Αγώνα κάτω από τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά.
Αυτά είναι ένα μικρό μόνο μέρος της υπόγειας Θεσσαλονίκης, μιας ολόκληρης πόλης κάτω από την πόλη, που παραμένει άγνωστη. Οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως ρωμαϊκές, παλαιοχριστιανικές και βυζαντινές δεξαμενές νερού. Οι δρόμοι του νερού της παλιάς Θεσσαλονίκης είναι ένα ενδιαφέρον θέμα. Εδώ θα μιλήσουμε για τις υπόγειες σήραγγες.

Στα ελληνιστικά χρόνια φτιάχτηκαν, για στρατιωτικούς σκοπούς, δύο ευρύχωρα και μεγάλου μήκους υπόγεια περάσματα, που ξεκινούσαν από τα κάστρα και έβγαιναν στη θάλασσα.
Η μία σήραγγα φτιάχτηκε την ίδια εποχή με το λιμάνι. Ξεκινούσε από τα κάστρα και ακολουθούσε τη διαδρομή Δώδεκα Απόστολοι, οδός Διοικητηρίου, Τοπ Χανέ, λιμάνι.

Η άλλη σήραγγα κατέβαινε από την οδό Βύζαντος στην οδό Ολυμπιάδος, πέρναγε από τον Άγιο Δημήτριο και την Παναγία Χαλκέων και κατέληγε στη θάλασσα.

Διαβάστε τη συνέχεια

Μάνος Μαλαμίδης

Μια ανάρτηση στο fb σήμερα το βράδυ, Σάββατο 8 Αυγούστου, έκανε γνωστό τον ξαφνικό θάνατο του Μάνου Μαλαμίδη, ιδρυτή και διευθυντή του Ιστορικού και Συλλεκτικού Αρχείου Θεσσαλονίκης.
Η Θεσσαλονίκη και ο πολιτισμός έχασαν έναν ιδεολόγο και ακούραστο ερευνητή, που εργαζόταν ακατάπαυστα για τη διάσωση της ιστορικής μνήμης. Έναν άνθρωπο με όραμα και ήθος, που άφησε πίσω του ένα τεράστιο έργο, προϊόν του μόχθου του, μπροστά στο οποίο υποκλινόμαστε.

Τα κοινά μας ενδιαφέροντα για την ιστορία της πόλης και η κοινή μας ιδεολογική τοποθέτηση έβαλαν τις βάσεις της φιλίας μας, που ξεκίνησε από τη λέξη «Μνήμες». Μνήμες της Θεσσαλονίκης. Στο πρόσωπό του βρήκα έναν γενναιόδωρο άνθρωπο με πολλές γνώσεις, που πρόθυμα μοιραζόταν τον θησαυρό του αρχείου του και τις πληροφορίες του και που μου συμπαραστάθηκε πολλές φορές. Το Hellas Special του χρωστάει πολλά, μια που μου είχε δώσει το ελεύθερο να παίρνω φωτογραφικό υλικό για τα άρθρα μου και πάντα είχε χρόνο για να μου δώσει τη γνώμη του ή ν’ απαντήσει σε απορίες μου.

Αντίο, αγαπημένε φίλε, σε συνοδεύουν η αγάπη και οι ευχαριστίες μας.

H αναχώρηση του Μάνου Μαλαμίδη

Οι τραγωδίες των άγριων ραδικιών

Ο Σταμ. Σταμ. στη δεκαετία του ’30 επισκέφθηκε τη Θεσσαλονίκη κι έγραψε μια σειρά από χρονογραφήματα που αποτυπώνουν τη ζωή της πόλης, από τα κεντρικά σημεία ως τις απόμερες γειτονιές. Το παρακάτω κείμενο είναι απόσπασμα χρονογραφήματος και «Οι τραγωδίες των άγριων ραδικιών» είναι ένας από τους υπότιτλούς του.

Πριν περάσουμε το φρούριο για να μπούμε εις την συνοικία του Εσκί Ντελίκ συναντάμε κάτι κατοικήματα ή μάλλον φωλεάς, που είναι κολλημένα εις την πλαγιάν του βράχου του φρουρίου, ωσάν πεταλίδες εις τα κοτρώνια της ακροθαλασσιάς.
Τα κατοικήματα αυτά φαίνεται ότι μεγαλώνουν κατά περιόδους χρονικάς. Ένας κυκλοτερής σωρός λίθων με μία λαμαρίνα από πάνω και κατεσκευάσθη η κουζίνα, άλλη μαντροειδής συσσώρευσις και έγινε το πλυσταριό.
Εκεί στεγάζεται ο κόσμος του καθημερινού γολγοθά, της βιοπάλης, ο εσταυρωμένος κόσμος, ο οποίος δεν βλέπει ανάστασιν ποτέ, αλλά ταφήν διηνεκώς, και του οποίου η μόνη παρηγορία και απολύτρωσις είναι η ειρήνη του θανάτου.

Διαβάστε τη συνέχεια

Η βρύση της Ροτόντας

Η οδός Αγίου Γεωργίου και στο βάθος η βρύση της Ροτόντας. Η σκηνή του δρόμου είναι σκηνοθετημένη από τον φωτογράφο. Μπροστά στη βρύση στέκεται ένας άνθρωπος, για να φανούν οι αναλογίες της σε σχέση με το ανθρώπινο μέτρο, ενώ σε πρώτο πλάνο, στην Αγίου Γεωργίου, ένας υπαίθριος πουλητής με το γαϊδουράκι του περιμένει χαλλλαρά την πελάτισσα να διαλέξει εμπόρευμα από τα κοφίνια.

Αριστερά: Η βρύση της Ροτόντας. Δεξιά: Άλλος ένας υπαίθριος πουλητής με το γαϊδουράκι του φορτωμένο κοφίνια και δίπλα στη βρύση μια γειτόνισσα.

Ένας πουλητής με γαϊδουράκι ήταν προνομιούχος, γιατί είχε… όχημα. Ο Σταμ. Σταμ. έχει περιγράψει τη φτώχεια των υπαίθριων μανάβηδων της Θεσσαλονίκης, που πήγαιναν με τα πόδια στον Λαγκαδά και μάζευαν χόρτα, που θα πουλούσαν την άλλη μέρα, πλυμένα και καθαρισμένα, στους νοικοκυραίους. Γύριζαν πάλι με τα πόδια, εκτός αν τους συμπονούσαν οι καροτσέρηδες και τους ανέβαζαν στην καρότσα. Άνθρωποι του καθημερινού Γολγοθά, που για να βγάλουν ένα μεροκάματο χρειάζονταν δύο μέρες.

Η βρύση της οδού Ολυμπιάδος

Υπάρχουν κάποια μνημεία που δείχνουν εξαιρετική αντοχή στον χρόνο και στις αλλαγές, που μας κάνουν να απορούμε άραγε πώς γλίτωσαν. Ένα από αυτά είναι η βρύση που βρίσκεται στο πεζοδρόμιο μπροστά από την πολυκατοικία της οδού Ολυμπιάδος 75, απέναντι σχεδόν στη συμβολή της με την οδό Αμφιλοχίας.
Σε κάποια φάση της ιστορικής διαδρομής της, η βρύση βρέθηκε εντοιχισμένη στην πρόσοψη ενός παλιού σπιτιού. Το σπίτι κατεδαφίστηκε, αλλά η βρύση όχι· αποσπάστηκε και τοποθετήθηκε στο πεζοδρόμιο.

Διαβάστε τη συνέχεια

Τη δροσιά του να ’χεις!

Η βρύση Ικί Λουλέ τζαμί με το μεγάλο πλατάνι της βρισκόταν στη συμβολή των σημερινών οδών Ολύμπου και υπουργού Φιλίππου Δραγούμη. Εκεί ήταν και το Ικί Λουλέ τζαμί.

Οι μουσουλμάνοι σέβονταν πολύ το θείο δώρο του νερού κι έχτιζαν βρύσες για συγχώριο, για να δροσίζονται οι διαβάτες και να εύχονται για την ψυχή του δωρητή ή εκείνου στον οποίο ήταν αφιερωμένη η βρύση. Τα ονόματά τους αναφέρονταν στο χρονόγραμμα.

Η κρήνη της Ναμικά Χανούμ ή Κόκκινη Βρύση, λόγω των κατακόκκινων τούβλων της, σώζεται στην οδό Ακροπόλεως. Το χρονόγραμμα γράφει: «Αυτή είναι η βρύση της μακαρίτισσας Ναμικά Χανούμ, εγγονής του μουφτή Ιμπραήμ μπέη. [Πείτε] μια προσευχή για την ψυχή της. Έτος 1328», δηλαδή έτος 1910.

Σε κάθε πολυσύχναστο δρόμο, σε σταυροδρόμια, σε γειτονιές, δίπλα σε τζαμιά, μεντρεσέδες, ιμαρέτ, τουρμπέδες και τεκέδες της Θεσσαλονίκης υπήρχε και μία κρήνη με τρεχούμενο καθαρό νερό. Ξεδίψαγαν οι περαστικοί και έπαιρναν νερό τα νοικοκυριά.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ο τσεσμές, ο τουρμπές και το φάντασμα

Η υδατογραφία δείχνει τη συμβολή των οδών Κασσάνδρου και Προφήτη Ηλία. Αριστερά ένα τούρκικο μπακάλικο και δεξιά η Χρυσή Κρήνη. Το κτίσμα με το καφασωτό παράθυρο, πίσω από τον τσεσμέ, είναι ο τουρμπές του Τσενέντ μπαμπά. Τουρμπές και μαραμπούτ είναι συνώνυμες λέξεις και σημαίνουν ταφικό μνημείο. Οι λεζάντες κάποιων καρτ ποστάλ αναφέρουν την κρήνη και τη συνοικία ως Μαραμπούτ. Πρόκειται για τη συνοικία Εσκί Σεράι. Πάνω αριστερά διακρίνεται ο μιναρές του Εσκί Σεράι τζαμιού, του προφήτη Ηλία.

Ξεκίνησα γλυκά με αυτή την όμορφη υδατογραφία, για να φτάσω στην επόμενη φωτογραφία, που δείχνει από πιο κοντά την κρήνη και τον τουρμπέ.

Καρτ ποστάλ με την κρήνη και τον τουρμπέ της συνοικίας Εσκί Σεράι, που η λεζάντα την αναφέρει ως συνοικία Μαραμπούτ.

Κάθε φορά που την κοίταζα, είχα την αίσθηση ότι έβλεπα κάποια μορφή ν’ αχνοφαίνεται πίσω από το καφασωτό του τουρμπέ. Το φάντασμα του τάφου, ίσως;

Διαβάστε τη συνέχεια

Γρηγόρης Λαμπράκης – 57 χρόνια από τη δολοφονία του

Μακεδονία, 23 Μαΐου 1963

Μακεδονία, 24 Μαΐου 1963

Μέρα Μαγιού μου μίσεψες… Ο Μίκης Θεοδωράκης μας μιλάει για τις τελευταίες ώρες του Γρηγόρη Λαμπράκη στο ΑΧΕΠΑ. Μια μοναδική μαρτυρία στη συνέντευξη που είχε δώσει στον Κωνσταντίνο Μπλιάτκα τον Μάιο του 1998 για την εκπομπή «Με Μια Τρίτη Ματιά». Την ώρα που ο μαραθωνοδρόμος της Ειρήνης χαροπάλευε βρέθηκαν στο πλευρό του ο Μίκης, ο Γιάννης Ριτσος, ο Μανώλης Γλέζος, ο Γιάννης Ιμβριώτης και ο ποιητής και ακτινολόγος γιατρός Μανόλης Αναγνωστάκης. Η συγκλονιστική παρουσία μερικών δεκάδων γενναίων φοιτητών έξω από το νοσοκομείο, στην μπούκα του αυταρχικού κράτους. Μόλις είδαν τους δυο δημιουργούς του «Επιτάφιου», τον Μίκη Θεοδωράκη και τον Γιάννη Ρίτσο άρχισαν να τραγουδούν δακρυσμένοι το «Μέρα Μαγιού μου μίσεψες».

Δείτε περισσότερα

Ο άγιος Δημήτριος, ο Κασίμ και ο Σπαντούνης

Ο τάφος του Λουκά Σπαντούνη στον ναό του Αγίου Δημητρίου.

Μετά την κατάκτηση και τη λεηλασία της Θεσσαλονίκης ο σουλτάνος Μουράτ Β’ επισκέφθηκε τον ναό του Αγίου Δημητρίου, θυσίασε ένα κριάρι, προσευχήθηκε και διέταξε να παραμείνει ο ναός στα χέρια των χριστιανών, φυσικά με το αζημίωτο. Ένας προύχοντας της πόλης, ο Λουκάς Σπαντούνης, ανέλαβε να πληρώνει τη βαριά φορολογία και ο ναός παρέμεινε χριστιανικός για έξι δεκαετίες ακόμα. Το 1493 έγινε τζαμί, το τζαμί Ντεζρί Κασίμ-πασά ή Κασιμιέ τζαμί.

Όταν ο Εβλιά Τσελεμπί επισκέφθηκε το Κασιμιέ τζαμί, έγραψε:

[…] Μέσα στο τζαμί υπάρχει πηγάδι «ζωογόνου νερού», που όμως δεν είναι πόσιμο, γιατί προκαλεί εμετό. Αλλά, αν κάποιος που πάσχει από βαρύ πυρετό λουστεί στα νερά του, ο πυρετός υποχωρεί αμέσως, με τη βοήθεια του Θεού. Τέτοιο είναι το μεγαλείο του τζαμιού, που δεν υπάρχουν λόγια για να μπορέσει κανείς να το περιγράψει.

Διαβάστε τη συνέχεια

Η κρύπτη του Αγίου Δημητρίου

Από τότε που ο χριστιανισμός έγινε επίσημη θρησκεία του κράτους και χτίστηκε ο Άγιος Δημήτριος, μέχρι την κατάκτηση της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους, ο ναός υπήρξε χριστιανικός – είτε με τη λιτότητα του απλού οικίσκου πάνω στον χώρο που μαρτύρησε και τάφηκε ο άγιος, είτε με τη μεγαλοπρέπεια του επιβλητικού κτίσματος της πεντάκλιτης βασιλικής που ανεγέρθηκε αργότερα. Όπως κάθε παλιός ναός διαθέτει μεγάλη και πολύπλοκη κρύπτη, που παλιότερα αποκαλούσαν κατακόμβες. Η κρύπτη του Αγίου Δημητρίου είναι ένα τμήμα της υπόγειας πόλης.

Μετά το διάταγμα του Μεδιολάνου περί ανεξιθρησκείας, οι χριστιανοί έχτισαν, το 313, έναν οικίσκο στο σημείο που πίστευαν ότι ήταν ο τάφος του αγίου.
Το στενόμακρο θολωτό παρεκκλήσι με την ημικυκλική κόχη και το διάτρητο παράθυρο, που υπάρχει στην κρύπτη του ναού, έχει ταυτιστεί με τον οικίσκο. Πρόκειται για μια παράδοση που δημιουργήθηκε εκ των υστέρων.

Κρύπτη είναι ο υπόγειος χώρος κάτω από τον ναό, στον οποίο φυλακίστηκε και μαρτύρησε ο άγιος το 305. Επικοινωνούσε με τον ναό με μία σκάλα, που οδηγούσε στο ιερό βήμα. Μετά τις αναστηλωτικές εργασίες του 1917 το πέρασμα αποκλείστηκε.
Η κρύπτη λειτουργούσε κατά τα παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά χρόνια. Κάποτε ο χώρος επιχωματώθηκε και ξεχάστηκε. Άγνωστο πότε συνέβη αυτό. Πάντως το 1714 ο Πολ Λυκάς (Paul Lucas) γράφει ότι στο υπόγειο του ναού υπήρχε ένα ακόμα κτίσμα ίδιας ομορφιάς με την υπερκείμενη βασιλική, αλλά δεν του δόθηκε άδεια να το επισκεφθεί, γιατί μέσα υπήρχαν πολλές γυναίκες που κατεργάζονταν μετάξι.

Διαβάστε περισότερα