Ο μιναρές της Ροτόντας

Μετά το 1912, η Θεσσαλονίκη ήθελε να απαλλαγεί από οτιδήποτε θύμιζε το μουσουλμανικό παρελθόν της. Έγινε μάλιστα πρόταση να κατεδαφιστεί ο Λευκός Πύργος, γιατί ως γνωστόν τον είχαν φτιάξει οι Τούρκοι. Ήταν το Κανλί Κουλέ ή Πύργος του Αίματος.

Διαβάστε τη συνέχεια

Τα ψωμιά της Ροτόντας

Η Ροτόντα ενωμένη με την Καμάρα αποτελούσε μέρος ενός τεράστιου συγκροτήματος που περιλάμβανε τα ανάκτορα του Γαλέριου, το Οκτάγωνο και το Ιπποδρόμιο. Επικράτησε η άποψη ότι η Ροτόντα θα χρησίμευε ως μαυσωλείο του Γαλέριου. Η Ροτόντα ήταν ναός της παλιάς θρησκείας (του Δία ή σύμφωνα με άλλη άποψη των Καβείρων).

Ο ναός της παλιάς θρησκείας γίνεται χριστιανικός ναός
Ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος, αφού διέταξε τη σφαγή των εφτά χιλιάδων ανθρώπων στο Ιπποδρόμιο, αφού επιτιμήθηκε από τον Μεδιολάνου Αμβρόσιο, αφού μετάνιωσε και βαφτίστηκε χριστιανός από τον μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Ασχόλιο, μετέτρεψε τη Ροτόντα σε χριστιανικό ναό.
Ο Θεσσαλονίκης Ευστάθιος άφησε τη μαρτυρία ότι ο ναός αφιερώθηκε στους Αγίους Ασωμάτους.

Διαβάστε τη συνέχεια

Το περίπτερο του Μεβλεβί χανέ

Ο Μεβελεβί χανές, ο τεκές των περιστρεφόμενων δερβίσηδων, ένας από τους τριάντα και πλέον τεκέδες που υπήρχαν στην παλιά Θεσσαλονίκη, ήταν ο μεγαλύτερος, ο πλουσιότερος και ο πιο περίτεχνος τεκές όχι μόνον της πόλης, αλλά ολόκληρης της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ήταν έργο σπάνιας τέχνης και ομορφιάς.
Ο Κεμάλ κατάργησε τα μοναχικά τάγματα, κυνήγησε τους δερβίσηδες κι έκλεισε τα μοναστήρια τους. Ο τεκές λεηλατήθηκε και καταστράφηκε, όταν οι Έλληνες γκρέμιζαν μετά μανίας ό,τι θύμιζε το οθωμανικό παρελθόν. Δεν άφησε άλλο ίχνος πίσω του παρά μόνο τις περιγραφές των περιηγητών, μερικές φωτογραφίες και υδατογραφίες.

ΕΔΩ μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τον Μεβλεβί χανέ.


Η υδατογραφία ανήκει στην ψηφιακή συλλογή Carte Postale του Ιστορικού Αρχείου της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής (Βιβλιοθήκη Δημήτρης & Αλίκη Περρωτή, Αμερικανική Γεωργική Σχολή). Ευχαριστώ για την ευγενική παραχώρηση της άδειας χρήσης.

Το παμπάλαιο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου που εξαφανίστηκε στην πυρκαγιά του 1890 και ο σοφός Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου

Ο ναός του πολιούχου της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στο τετράγωνο των οδών Αγίου Δημητρίου, Σελεύκου, Κασσάνδρου, Αγίου Νικολάου.
Η οδός Αγίου Νικολάου δεν τιμά τον άγιο Νικόλαο, αλλά ένα εκκλησάκι του, που υπήρχε μέχρι το 1890 πίσω από το Κασιμιέ τζαμί (δηλαδή πίσω από τον ναό του αγίου Δημητρίου, ο οποίος επί οθωμανικής κυριαρχίας είχε μετατραπεί σε τζαμί).
Οι Σαλονικιοί έχοντας έντονα χαραγμένο στη μνήμη τους τον σφαγιασμό των εφτά χιλιάδων άμαχων στο Ιπποδρόμιο, τόσο που ακόμα και σήμερα κάποιοι λένε ότι ακούν απελπισμένες κραυγές και ποδοβολητό αλόγων, έπλασαν την παράδοση ότι το εκκλησάκι χτίστηκε από τον μετανιωμένο αυτοκράτορα Θεοδόσιο, το 390.

Στα χρόνια του Θεοδόσιου Α΄ (379-395) επιβλήθηκε ο χριστιανισμός ως επίσημη και μοναδική θρησκεία του κράτους. Η ανεξιθρησκεία πήγε περίπατο. Ο Θεοδόσιος έθεσε εκτός νόμου την παλιά θρησκεία, κυνήγησε άγρια τους οπαδούς της, δήμευσε τις περιουσίες τους, κατεδάφισε ναούς και μνημεία τους και κατάργησε τους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά

Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά σε επιχρωματισμένη καρτ ποστάλ. Η λεζάντα τον αναφέρει ως ορθόδοξο μοναστήρι.

Η σημερινή πλατεία Τερψιθέας στην Άνω Πόλη ήταν άλλοτε ο περίβολος ενός τεκέ δερβίσηδων του τάγματος των μπεκτασήδων. Απομεινάρι αυτού του τεκέ είναι ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά – ένας οκτάγωνος θολοσκέπαστος τάφος, ο μοναδικός τουρμπές που σώζεται ακέραιος στη Θεσσαλονίκη και ο ένας από τους δύο τάφους που έχουν απομείνει στην πόλη. Ο άλλος είναι στη Ροτόντα, όπου αναπαύεται ο Χορτάτς Σουλεϊμάν εφέντης, σεΐχης και άγιος στον οποίο αποδίδονται πολλά θαύματα.
Ο δερβίσης Μουσά μπαμπά ήταν προφανώς θρησκευτικός πατέρας και φωτισμένος άνθρωπος που με την αγιοσύνη του δόξασε την πίστη του, γι’ αυτό και τάφηκε στην αυλή του μοναστηριού.

Διαβάστε περισσότερα

Τα κολοκύθια, τα κολοκάσια και η Κολοκυνθού

Η συνοικία της Κολοκυνθούς βρίσκεται κάτω απ’ τον Κολωνό και φτάνει ως τον Κηφισό. Μέχρι πριν πενήντα χρόνια ήταν όλο περιβόλια και κτήματα, γι’ αυτό και πολλοί πιστεύουν ότι οφείλει το όνομά της στα κολοκύθια. Στη λεζάντα της ειδυλλιακής καρτποστάλ το όνομα αναφέρεται στα ελληνικά ως Κολοκυνθού και στα γαλλικά ως Κολοκυθού.

Κολοκυνθού ή Κολοκυθού; Χρωστάει το όνομά της στην αθηναϊκή οικογένεια Κολοκύθη ή στα κολοκύθια;

Ο Δημήτριος Καμπούρογλου αποκαλεί τη συνοικία Κολοκυθού και θεωρεί ότι πήρε το όνομά της από μία εκκλησία της περιοχής που ανήκε στην οικογένεια Κολοκύθη, την Παναγία την Κολοκυθού. (Η οποία ήταν μετόχι της μονής των Αγίων Αναργύρων του Ψυρή, όπου και διέμενε η οικογένεια Κολοκύθη, μέλος της οποίας ήταν ο Δημήτριος Κολοκύνθης που έζησε τον 17ο αιώνα).

Κολοκυθου Καμπούρογλου 1.jpg
Από την «Ιστορία των Αθηνών» του Δ. Γρ. Καμπούρογλου.

Σχετικά με την προέλευση του ονόματος από τα κολοκύθια σημειώνει στα Τοπωνυμικά Παράδοξα ότι «υπάρχουν και άλλαι θέσεις εις την λεκάνην των Αθηνών γονιμώτεραι και εδάφη καταλληλότερα προς τούτο».
Το 1856 δημοσιεύτηκε στην Αρχαιολογική Εφημερίδα η διασκεδαστική (όπως τη χαρακτηρίζει ο Καμπούρογλου) γνώμη ότι το όνομα της περιοχής προήλθε από την Κολοκασία Αθηνά.
Και συνεχίζει: «Ατυχώς την εκ της γνώμης ταύτης ευθυμίαν ανακόπτει η ανάμνησις αηδεστάτου τινός πατατοειδούς προϊόντος της γης, των κολοκασίων, τα οποία φαίνεται ότι ευτυχώς εξέλιπον πλέον από την αθηναϊκήν αγοράν».
Και μας αφήνει με την απορία, δηλαδή πόσο αηδιαστικά ήταν τα κολοκάσια κι ευχαριστήθηκε που εξαφανίστηκαν από την αγορά;

κολοκάσι
Το λογότυπο του Φεστιβάλ Κολοκασιού.

Δεν γνώριζα την ύπαρξή τους πριν διαβάσω αυτή την παράγραφο του Καμπούρογλου στα Τοπωνυμικά Παράδοξα. Γκουγκλάροντας στο διαδίκτυο διαβάζω την οδηγία ότι τα κολοκάσια δεν πλένονται με τη φλούδα, γιατί βγάζουν μια  γλοιώδη ουσία. (Άραγε αυτός είναι ο λόγος που ο Καμπούρογλου τα χαρακτηρίζει αηδέστατα;) Βρίσκω διάφορους τίτλους «Κατοχυρώνεται και το κολοκάσι ως κυπριακό προϊόν», «Κολοκάσι: Το μυστικό της μακροζωίας των Ικαριωτών», «Κολοκάσι: 8 Εκπληκτικά Οφέλη για την Υγεία», καθώς και συνταγές που χρησιμοποιούν κολοκάσια αντί για πατάτες (σκορδαλιά, πουρές, χοιρινό με σέλινο και κολοκάσια κ.ά.). Στην Κύπρο μάλιστα κάθε Σεπτέμβρη γίνεται Φεστιβάλ Κολοκασιού.

 

Στη γύρα και στα στέκια της παλιάς Θεσσαλονίκης – Ο γανωτής και μια απάτη με μπακίρια τον καιρό της Κατοχής

Απόσπασμα από το βιβλίο «Θεσσαλονίκη, όσα θυμάμαι», που περιλαμβάνει αναμνήσεις του συγγραφέα από την παιδική του ηλικία στη Θεσσαλονίκη της δεκαετίας του ’30 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’40.

Τα πρωινά ήταν και η ώρα των γανωματήδων. Μαύροι από τη μουτζούρα, μούτρα και χέρια, είχαν ένα ντορβά από τριγωνικό κομμάτι τσουβάλι περασμένο στον ώμο και μάζευαν από τα σπίτια τα χαλκώματα, να τα γανώσουν και να τα παραδώσουν ασημένια κι αστραφτερά την επαύριο.

Παναγία Χαλκέων
Η Κόκκινη Εκκλησία, Παναγία Χαλκέων

Στα σπίτια μας είχαμε όλοι τσετζερέδες και ταψιά πήλινα και κυρίως χάλκινα. Ολοι ανεξαιρέτως. Το αλουμίνιο βγήκε πολύ αργότερα και φυσικά από τα ανοξείδωτα δεν είχε ιδέα ούτε η Ευρώπη. Ολοι λοιπόν, τρώγαμε από χάλκινα και ο κίνδυνος από την πράσινη οξείδωση ήταν μεγάλος. Γι’ αυτό ευδοκιμούσε η δουλειά του γανωτή. Γανωματίδια είχε η κάθε γειτονιά αλλά κυρίως, η γειτονιά της Κόκκινης Εκκλησιάς, της Παναγιάς των Χαλκέων. Οι μαστόροι τα πρωινά μαζεύανε τα χαλκώματα και παραδίνανε τα χθεσινά, ενώ τα απογεύματα δούλευαν στα εργαστήρια, όπου λαμποκοπούσαν οι φωτιές στα καμίνια τους. Ηταν μαγαζάκια μικρά με ένα μάστορα κι έναν παραγιό, ένα καμίνι με φυσερό, μασιές και μπαμπάκια, με τα οποία αλείφανε το λυωμένο καλάι, να γανωθούν τα μπακίρια. Διαβάστε τη συνέχεια

Μεγάλη Παρασκευή

Τη νύχτα, μετά την ακολουθία της Μεγάλης Πέμπτης, κοπέλες και νέοι στολίζουν τον Επιτάφιο. Ο Επιτάφιος, ακόμα και στις πιο φτωχές ενορίες, είναι ένα θαυμάσιο έργο τέχνης και ευλάβειας, που θα κρατήσει 24 ώρες. Μετά το υποβλητικό πένθιμο χτύπημα της καμπάνας, την κατανυκτική ακολουθία της Μεγάλης Παρασκευής και τον σπαραγμό του επιτάφιου θρήνου, είναι ν’ απορεί κανείς πού βρισκόταν αυτή η μανία με την οποία το εκκλησίασμα τραβολογάει και ξηλώνει τον στολισμό, για να πάρει σπίτι του ευλογία, αφήνοντας πίσω του έναν γυμνό Επιτάφιο και τσαλαπατημένα λουλούδια στο δάπεδο του ναού.

Στη συνέχεια στοιχεία για τον ζωγράφο

Μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους οι Έλληνες κατέστρεψαν 72 παμπάλαιες εκκλησίες – Ένα χρονικό λεηλασιών και ξεπουλημάτων

Τις προάλλες μιλήσαμε για τον Άγιο Ασώματο στα Σκαλιά (ή πιο σωστά: στα Σκαλία), ένα εκκλησάκι στο Μοναστηράκι, που κατεδαφίστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα, και αναφέραμε ότι είναι ένα από τα 72 παμπάλαια εκκλησάκια της Αθήνας, που κατέστρεψαν μετά την απελευθέρωσή τους από τον τουρκικό ζυγό, οι ίδιοι οι Έλληνες.

Μοναστηράκι Βιβλιοθήκη Αδριανού και οι Ασώματοι στα σκαλιά 1844
Ο Άγιος Ασώματος στα Σκαλιά γύρω στο 1844, λίγο πριν κατεδαφιστεί.

Τα τελευταία εκατό χρόνια της τουρκοκρατίας η Αθήνα είχε εκατόν εβδομήντα οικοδομικά τετράγωνα και εκατόν τριάντα έξι εκκλησίες. Κάποιες από αυτές ήταν ωραία αρχιτεκτονικά δημιουργήματα της βυζαντινής εποχής των Αθηνών, οι περισσότερες όμως ήταν απλά και φτωχικά εκκλησάκια, χτισμένα κατά τους χρόνους της δουλείας, ανάλογα με την ψυχική και υλική κατάσταση των κατοίκων εκείνων των χρόνων. Ο Κώστας Μπίρης, που παραδίδει αυτές τις πληροφορίες, προσθέτει με συγκίνηση ότι οι εκκλησίες αυτές ήταν καντηλάκια, στα οποία έκαιγε χαμηλωμένη και ταπεινή η φλόγα της πίστης.

Οι Τούρκοι, ως δυνάστες μας επί τετρακόσια χρόνια, έχουν κατηγορηθεί για βαρβαρότητα ως προς τον τρόπο που αντιμετώπισαν το ζήτημα της θρησκείας των υπόδουλων. Το γεγονός όμως είναι πως επί τουρκοκρατίας η Αθήνα είχε εκατόν τριάντα έξι εκκλησίες. Ας δούμε πώς φέρθηκαν στις εκκλησίες αυτές οι ίδιοι οι Έλληνες μετά την απελευθέρωσή τους.

Διαβάστε τη συνέχεια

Ο Άγιος Ασώματος στα σκαλιά

Περνώντας το τζαμί του Τζισταράκη, συναντάμε στην οδό Άρεως τον δυτικό τοίχο της Βιβλιοθήκης του Αδριανού. Θα πρέπει να το ξέρει κανείς για να προσέξει ότι στον τοίχο, ανάμεσα στους δύο τελευταίους κίονες, υπάρχει μία αγιογραφία. Είναι εκπληκτική η αντοχή της στον χρόνο, δεδομένου ότι εδώ και ενάμιση αιώνα βρίσκεται εκτεθειμένη στο ύπαιθρο. Είναι ό,τι έχει απομείνει από ένα εκκλησάκι με το περίεργο όνομα Άγιος Ασώματος στα Σκαλιά. Φιλοτεχνήθηκε το 1577, όταν ανακαινίστηκε ο μικρός ναός και παρουσιάζει την προσευχή στη Γεθσημανή και την προδοσία του Ιούδα.
Σε δύο στύλους της Στοάς του Αδριανού υπάρχουν τα εξής χαράγματα:
1577 «Εκτίσθη ο Ασώματος των σκαλίων εν έτει ζπε εν μηνί Νοεμβρίω έτους»
1577 «Εκτίσθη ο Ασώματος των πεμ σκαλίων εν έτει ζπε εν μηνί Δεκεμβρίω ς»
Ο Άγιος Ασώματος στα Σκαλιά είναι πολύ παλιότερος· χτίστηκε το 1295, κολλητά στον τοίχο της Βιβλιοθήκης.

Διαβάστε τη συνέχεια