Το παραλιακό τείχος της Θεσσαλονίκης γκρεμίζεται και η πόλη ανασαίνει

Η πρόσφατη ανακάλυψη της φωτογραφίας του παραλιακού τείχους της Θεσσαλονίκης ήταν ένα σημαντικό γεγονός. Ποτέ πριν δεν είχαμε δει αυτήν την εικόνα της εντελώς περίκλειστης πόλης. Υπήρχε βέβαια η υδατογραφία του Σαλάκα, που αποτυπώνει την περιτειχισμένη πόλη το 1852, αλλά δεν είναι το ίδιο.
Στην ομάδα του fb Παλιές φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης, που είχε την τιμή της ανακάλυψης και πρώτης ανάρτησης από τον Ζαχαρία Σεμερτζίδη, επικρατεί αναβρασμός στην προσπάθεια να αποκρυπτογραφηθεί η φωτογραφία. Η εντυπωσιακή ευκρίνειά της είναι δυνατός σύμμαχος. Αμέσως άρχισαν οι μεγεθύνσεις, οι συγκρίσεις κι έγιναν οι πρώτες εκτιμήσεις.

Παρόλο που πάνω από τη φωτογραφία αναγράφεται Vue de Salonique (άποψη της Θεσσαλονίκης), επειδή πολλές φορές οι λεζάντες των παλιών απεικονίσεων είναι λανθασμένες, εξετάστηκε το θέμα αν πραγματικά πρόκειται για τη Θεσσαλονίκη. Δεν υπάρχει αμφιβολία γι’ αυτό. Το επιβεβαιώνουν οι όγκοι των βουνών και κάποια σημεία της φωτογραφίας, όπως το κτίριο του πρώτου τελωνείου στο αριστερό άκρο, και οι νοητές ευθείες που συνδέουν τον Λευκό Πύργο με τον μιναρέ του Σογιούκ Σου τζαμιού (Άγιοι Απόστολοι), του Χαμτζά μπέη τζαμιού (Αλκαζάρ) κ.λπ., κ.λπ.
Ο φωτογράφος ανέβηκε στον Λευκό Πύργο με θέα προς τα δυτικά. Για τη λήψη χρησιμοποίησε μικρό τηλεφακό. Το πλάνο αρχίζει περίπου από τη γωνία της Κορομηλά με τη Μορκεντάου.
Το παραλιακό τείχος ήταν θεμελιωμένο σε ασταθές έδαφος κι εκτεθειμένο στα κύματα. Το ύψος του δεν ξεπερνούσε το ύψος των διώροφων κατοικιών. Η φωτογραφία διασώζει την τελευταία εικόνα του τείχους στην ιστορική διαδρομή του· σαθρό ύστερα από καταστροφές, επιδιορθώσεις και αναδιαμορφώσεις πολλών αιώνων. Από τη χρήση των πυροβόλων όπλων και μετά, ελάχιστη ήταν η προσφορά του στην άμυνα της πόλης.

Μπροστά από τα τείχη υπήρχε μια στενή λωρίδα στεριάς. Εκεί πάνω, γύρω από ένα γκρέμισμα του τείχους που υπήρχε στο ύψος της οδού Αγίας Σοφίας, φτιάχτηκαν μικρές ψαροκαλύβες.  Τέτοια παραπήγματα υπήρχαν και προς τη μεριά του λιμανιού.
Κατά μήκος του τείχους υπήρχαν πύργοι και κάμποσες καπουτζίδες. Αυτά τα μικρά ανοίγματα βόλευαν για να κόψει κανείς δρόμο προς στη θάλασσα, αλλιώς έπρεπε να περάσει από την Πύλη του Γιαλού. Η σαθρότητα του τείχους ευνοούσε το άνοιγμα καπουτζίδων. Άλλωστε τέτοιες παράνομες πορτούλες υπήρχαν και στα στεριανά τείχη.
Η κατεδάφιση του παραλιακού τείχους ολοκληρώθηκε το 1873, όταν διοικητής της πόλης ήταν ο Μιδάτ πασάς. Αποτέλεσμα; Η κάτω πόλη ανάσανε.

Το παραλιακό τείχος γκρεμίζεται και η πόλη ανασαίνει
Οι περισσότεροι μουσουλμάνοι έμεναν στο  Μπαΐρι (στην Άνω Πόλη) κι εκεί τα πράγματα ήταν καλά. Άνεση και καθαρός αέρας. Οι χριστιανοί έμεναν πιο κάτω, κατά μήκος του ανατολικού τείχους. Από την Εγνατία και κάτω, στον Κάμπο, έμεναν οι εβραίοι. Οι εβραϊκοί μαχαλάδες βρίσκονταν πίσω από το παραλιακό τείχος. Τα σπίτια ήταν στριμωγμένα, μικρά και χωρίς αυλές.
Ο Ζαν Μπατίστ Σουσιέ, που έμεινε στη Θεσσαλονίκη από το 1733 ως το 1737, εντυπωσιάστηκε από την αθλιότητα στην οποία ζούσαν οι φτωχοί εβραίοι της Κάτω Πόλης. Σπίτια ανοιχτά που έμπαζαν κρύο, αέρα και βροχή απ’ όλες τις μεριές, έλλειψη καθαριότητας και στενότητα χώρου. Ήταν σπίτια πάμφτωχων εργατών, υφαντών και χαμάληδων. Οι δρόμοι ήταν κακοστρωμένοι και βρόμικοι –λάσπη, απόνερα από τα πλυσταριά, βρομόνερα από τα σπίτια, ψοφίμια, σκουπίδια και καβαλίνες. Ρέματα διέσχιζαν τους μαχαλάδες και χύνονταν στη θάλασσα. Στο εμπορικό κέντρο, Καπάνι και Μοδιάνο, μα και αλλού, οι δρόμοι ήταν στενοί και σκεπασμένοι με σανίδες, σκοτεινοί κι ανήλιαγοι όλο τον χρόνο, δροσεροί το καλοκαίρι, χωρίς όμως επαρκή εξαερισμό.
Τέτοιες συνθήκες ευνοούσαν τις συμφορές. Την περίοδο που βρισκόταν ο Σουσιέ στη Θεσσαλονίκη, ξέσπασε επιδημία πανούκλας που θέρισε 7.000 ανθρώπους (χριστιανούς και μουσουλμάνους, αλλά πιο πολλούς εβραίους), σε μια εποχή που ο πληθυσμός της πόλης αριθμούσε 40.000 κατοίκους.
Πριν γκρεμιστεί το παραλιακό τείχος και φυσήξει καθαρός αέρας από τη θάλασσα, όλη η περιοχή πίσω του αποτελούσε μια μεγάλη, μόνιμη και φοβερή εστία μόλυνσης.

Advertisements

100 χρόνια από τη φοβερή πυρκαγιά που άλλαξε τη Θεσσαλονίκη

 

Πριν από 100 χρόνια, στις 5 Αυγούστου 1917, ξέσπασε η μεγάλη πυρκαγιά που άλλαξε τη μορφή της Θεσσαλονίκης, μιας πόλης όμορφης σαν το Τολέδο, τη Σεβίλη και την Κόρδοβα όπως είπε ο Αλμπέρτος Ναρ. Οι φλόγες κατέστρεψαν μια έκταση πάνω από ενάμιση τετραγωνικό χιλιόμετρο, έκαψαν 9.500 κτίρια, εκκλησίες, συναγωγές και τζαμιά, βιβλιοθήκες και πολύτιμα αρχεία και άφησαν άστεγους  και χωρίς μοίρα στον ήλιο 72.500 ανθρώπους –εκ των οποίων οι 50.000 ήταν εβραίοι. Οι πυρόπληκτοι, πρόσφυγες στην ίδια τους την πόλη, θρήνησαν νεκρούς που δεν αναφέρθηκαν ως θύματα της καταστροφής, υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις περιουσίες τους και να ξαναρχίσουν τη ζωή τους από το μηδέν σε μια πολιτεία που κερδοσκόπησε σε βάρος τους και που ξαναγεννήθηκε από τις δικές τους στάχτες.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά πέρσι στη Huffington Post και αναδημοσιεύτηκε λίγο αργότερα με μερικές διορθώσεις, που πρότειναν φίλοι Σαλονικιοί, στο Hellas Special.


Ευχαριστώ θερμά τον Δήμο Θεσσαλονίκης και το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης (Ψηφιοποίηση Πολιτιστικών Τεκμηρίων), τον κ. Μάνο Μαλαμίδη και τον κ. Ε.Α. Χεκίμογλου για την καλοσύνη τους να μου παραχωρήσουν την άδεια χρήσης του πλούσιου φωτογραφικού υλικού που συνοδεύει το άρθρο.

Το στρατόπεδο Μπαρόν Χιρς και ο παλιός σιδηροδρομικός σταθμός Θεσσαλονίκης

Συνοικισμός βαρόνου Χιρς-είσοδος στο γκέτο.jpg
Η είσοδος του Μπαρόν Χιρς. Η επιγραφή γράφει στα γερμανικά, στα λαδίνο και στα ελληνικά «Ζώνη κατοικουμένη υπό Εβραίων. Απαγορεύεται η είσοδος άνευ αδείας».

Οι φήμες που κυκλοφορούσαν από τον Δεκέμβριο του ’42 ότι η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης θα εκτοπιστεί και ότι στον σταθμό έχουν συγκεντρωθεί βαγόνια για τη μεταφορά ήταν αληθινές. Ακολούθησε η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου και η εφαρμογή των φυλετικών νόμων της Νυρεμβέργης. Παρ’ όλα αυτά ο αρχιραβίνος Κόρετς τους διαβεβαίωνε ότι θα μεταφερθούν όλοι στην Κρακοβία για να ξεκινήσουν μια καινούργια ζωή.
Στις 6 Μαρτίου του 1943 ο συνοικισμός που έχτισε ο βαρώνος Χιρς δίπλα στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό για να στεγάσει τους άστεγους της πυρκαγιάς του 1890 και τα θύματα των τσαρικών πογκρόμ, περιφράχθηκε με ξύλινο φράχτη και συρματόπλεγμα. Τοποθετήθηκαν σκοπιές και προβολείς και έγινε το διαμετακομιστικό στρατόπεδο Μπαρόν Χιρς. Από δω ξεκινούσαν οι αποστολές για το στρατόπεδο του θανάτου.

%cf%83%ce%b9%ce%b4%ce%b5%cf%81%ce%bf%ce%b4%cf%81%ce%bf%ce%bc%ce%b9%ce%ba%cf%8c%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%b1%ce%b8%ce%bc%cf%8c%cf%82-2
Ο παλιός σιδηροδρομικός σταθμός της Θεσσαλονίκης.

Στις 15 Μαρτίου ξεκίνησε η πρώτη αποστολή. Στα σαράντα κλειστά βαγόνια που προορίζονταν για μεταφορά ζώων στοιβάχτηκαν 2.800 άνθρωποι πιστεύοντας ότι πηγαίνουν στην Κρακοβία. Ύστερα από οκτώ ημερών ταξίδι τα βαγόνια αποσφραγίστηκαν στο Άουσβιτς. Κατέβηκαν χωρίς να ξέρουν σε ποιον τόπο βρίσκονται, παραζαλισμένοι και κατατρομαγμένοι από το φοβερό ταξίδι.

Σκηνές από την άφιξη Εβραίων της Ουγγαρίας στο στρατόπεδο συγκέντρωσης από το λεύκωμα του Άουσβιτς που βρίσκεται στο Yad Vashem.

Το Μπαρόν Χιρς άδειασε. Την επόμενη μέρα ξαναγέμισε. Τη μεθεπόμενη, στις 17 Μαρτίου 1943 που έφυγε η δεύτερη αποστολή, άδειασε ξανά. Η τελευταία αποστολή για τα στρατόπεδα του θανάτου έφυγε στις 7 Αυγούστου 1943.

Τον Αύγουστο του ’43 τα μόνα που έμειναν να θυμίζουν ότι κάποτε η Θεσσαλονίκη είχε Eβραίους ήταν τα έρημα σπίτια, τα έρημα μαγαζιά και το ρημαγμένο νεκροταφείο.


Γιώργος Ιωάννου
Τα ηλιοτρόπια των Εβραίων

Κάθε φορά που τρίζει η σκάλα μας
«λες να ’ναι αυτοί επιτέλους;» σκέφτομαι
κι ύστερα φεύγω και με τις ώρες
κατακίτρινα ζωγραφίζω ηλιοτρόπια.

Όμως, αύριο, ώσπου να ξεχαστώ
στην αίθουσα αναμονής, το τραίνο
απ’ την Κρακοβία θα περιμένω

κι αργά τη νύχτα, όταν ίσως κατεβούν
ωχροί, σφίγγοντας τα δόντια,
«αργήσατε τόσο να μου γράψετε»,
θα κάνω δήθεν αδιάφορα.


Στην ιερή μνήμη
Η μαρμάρινη επιγραφή στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό.

Διαβάστε το άρθρο «Η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου και ο αφανισμός της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης»

Η καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου και ο αφανισμός της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης

Το παμπάλαιο εβραϊκό νεκροταφείο ήταν μια τεράστια έκταση. Τον Δεκέμβριο του ’42 δόθηκε η εντολή κατεδάφισης. Μέσα σ’ ένα μήνα είχε καταστραφεί. Τον Φεβρουάριο του ’43, άρχισε η εφαρμογή των φυλετικών νόμων της Νυρεμβέργης. Τον Μάρτιο άρχισαν οι εκτοπίσεις των Εβραίων της Θεσσαλονίκης στα στρατόπεδα του θανάτου. Είχαν προηγηθεί ο στιγματισμός με το κίτρινο αστέρι, οι εξευτελισμοί, οι διάφορες απαγορεύσεις, η καταγραφή των ίδιων και των περιουσιών τους, το πλιάτσικο των περιουσιών, ο εγκλεισμός στα γκέτο, ο τρόμος. Τον Αύγουστο του ’43 τα μόνα που έμειναν να θυμίζουν ότι κάποτε η Θεσσαλονίκη είχε Εβραίους ήταν τα έρημα σπίτια, τα έρημα μαγαζιά και το ρημαγμένο νεκροταφείο. Το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, η σύγχρονη πανεπιστημιούπολη και καύχημα της πόλης, είναι χτισμένο εξ ολοκλήρου πάνω στην έκταση που ήταν κάποτε τα εβραϊκά μνήματα.

Το άρθρο δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στη Huffington Post στις 21 Ιανουαρίου 2017.

Διαβάστε περισσότερα

Ταφόπλακες από τα Εβραϊκά Μνήματα

Οι γερμανοί μπήκαν στη Θεσσαλονίκη στις 9 Απριλίου του 1941. Μόλις οι συνθήκες δημιούργησαν την ευκαιρία, ο δήμαρχος Μερκουρίου και ο νέος γενικός διοικητής της Μακεδονίας Σιμωνίδης ζήτησαν από τη γερμανική διοίκηση την απαλλοτρίωση ολόκληρου του εβραϊκού νεκροταφείου.
Τον Δεκέμβριο του 1942, κι ενώ τα πράγματα έπαιρναν βάσει σχεδίου ολοένα και πιο άσχημη τροπή για τους Εβραίους, η γερμανική διοίκηση ενέκρινε το σχέδιο απαλλοτρίωσης. Τον Ιανουάριο του 1943 το παμπάλαιο εβραϊκό νεκροταφείο είχε καταστραφεί.


Για την καταστροφή του εβραϊκού νεκροταφείου και τον αφανισμό της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο μου στη Huffington Post. Σ’ αυτή την ανάρτηση συγκέντρωσα μερικές φωτογραφίες των εβραϊκών μνημάτων μετά την… απαλλοτρίωση.


Εβραικο νεκροταφειο Θεσσαλονικης 2.jpg
Ο χώρος που καταλαμβάνει σήμερα το Εθνικό Κολυμβητήριο.

%ce%bd%cf%84%ce%b1%ce%bd%ce%b9%ce%b1%cf%83%ce%bc%ce%ad%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%84%ce%b1%cf%86%cf%8c%cf%80%ce%bb%ce%b1%ce%ba%ce%b5%cf%82
Γράφει ο Ηλίας Πετρόπουλος: Οἱ ταφόπλακες, ντανιασμένες προσεκτικά, ἔμειναν στά Ἐβρέικα Μνήματα γιά ἀρκετό διάστημα. […] Οἱ ταφόπλακες προστάτευαν τούς χασικλῆδες ἀπό τά περίεργα μάτια, ἀπό τόν καυτερό ἡλιο, ἀπό τόν βαρδάρη.

Δείτε περισσότερες φωτογραφίες

Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 που άλλαξε τη μορφή της Θεσσαλονίκης

Φέτος συμπληρώθηκαν 99 χρόνια από την πυρκαγιά του 1917 που κατέστρεψε μια έκταση πάνω από ενάμιση τετραγωνικό χιλιόμετρο, έκαψε 9.500 κτίρια, εκκλησίες, συναγωγές και τζαμιά, βιβλιοθήκες και πολύτιμα αρχεία και άφησε άστεγους  και χωρίς μοίρα στον ήλιο 72.500 ανθρώπους –εκ των οποίων οι 50.000 ήταν εβραίοι. Πρόσφυγες στην ίδια τους την πόλη θρήνησαν νεκρούς που δεν αναφέρθηκαν ως θύματα της καταστροφής, υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις περιουσίες τους και να ξαναρχίσουν από το μηδέν σε μια πολιτεία που κερδοσκόπησε σε βάρος τους και ξαναγεννήθηκε από τις δικές τους στάχτες.

Διαβάστε το χρονικό της μεγάλης καταστροφής