Το Σουφλί και το μετάξι

Το Σουφλί ήταν ένα χωριό της οθωμανικής αυτοκρατορίας, που ανήκε στο βιλαέτι της Αδριανούπολης. Πότε ακριβώς δημιουργήθηκε δεν γνωρίζουμε, γιατί δεν υπάρχει συστηματική καταγραφή της ιστορίας του. Υποθέτουμε ότι ιδρύθηκε τον 16ο αιώνα. Η πρώτη αναφορά που γίνεται σε αυτό είναι από τον Εβλιγιά Τσελεμπί το 1667. Αναφέρει μόνον το όνομα του χωριού, αλλά η πληροφορία του είναι πολύτιμη, γιατί τουλάχιστον μαθαίνουμε ότι το 1667 το Σουφλί, Σοφουλού (Sofulu) στα τούρκικα, υπήρχε.

Το Σουφλί και ο Έβρος, ανυπόγραφο έργο ντόπιου ζωγράφου, δεκαετία ’30. Ιδιωτική συλλογή.

Η χαμένη ιστορία
Όταν ο Σταμ. Σταμ. επισκέφθηκε το Σουφλί, τον Ιούνιο του 1936, παραξενεύτηκε από τις ονομασίες που είχαν δώσει οι Σουφλιώτες σε δρόμους και συνοικίες, όπως Λέκκα, Κακοσουλίου. Ρώτησε «τον σοφόν φίλον και πολιτευτή του τόπου κ. Κωνσταντίνον Κουρτίδην, ιατρόν, άλλοτε γερουσιαστήν και υπουργόν και πάντοτε φιλόλογον και συγγραφέα», αλλά εκείνος δεν ήξερε να του απαντήσει.
«Είναι δηλωτικόν της ηπειρωτικής των Σουφλιωτών καταγωγής;» αναρωτιέται ο Σταμ. Σταμ. «Περίεργο μ’ αυτή την πόλη που ζητάει την ιστορία της, που δεν είναι μακρινή και δεν τη βρίσκει πουθενά. Το Σουφλί δεν είναι πόλις και πολύ παλαιά. Ούτε έχει ιστορία που ν’ ακουμπάει στην αρχαιότητα. Πώς έχασε τη σύγχρονή του; Πρώτα ήταν χωριό. Εδώ και εξήντα χρόνια με τον σιδηρόδρομο που πέρασε από εκεί αναδείχθηκε σε πόλη. Και σαν έγινε πλέον πόλις, λησμόνησε το παρελθόν».

Ο σταθμός του τρένου, 1924.

Ο Σταμ. Σταμ. μιλάει με σιγουριά για την ηπειρώτικη καταγωγή των Σουφλιωτών. Την άποψη αυτή συμμερίζονται αρκετοί. Πάντως οι Σουφλιώτες δεν τη δέχονται με τίποτα. Κάποιοι πιστεύουν ότι οι κάτοικοι των γύρω από το σημερινό Σουφλί οικισμών, μαζί μ’ εκείνους που ήρθαν από την Ήπειρο, συγκεντρώθηκαν γύρω από κάποιον οικισμό που προϋπήρχε στη θέση αυτή και τελικά σχημάτισαν χωριό.

Το όνομα
Κάποιοι υποστηρίζουν –και μάλλον έχουν δίκιο– ότι, επειδή στα οθωμανικά χρόνια η περιοχή ήταν βακούφι κάποιου πλούσιου τεκέ, η τούρκικη ονομασία Σοφουλού (Sofulu) ετυμολογείται από τη λέξη σοφού (sofu), που θα πει λόγιος, ιερωμένος, διαβασμένος και παραπέμπει στους δερβίσηδες του μοναστηριού.
Υπάρχει η παρατραβηγμένη γνώμη ότι οι Σουλιώτες που εγκαταστάθηκαν εκεί του έδωσαν την ονομασία Σουφλί, που προέρχεται από το όνομα του τόπου που άφησαν, το Σούλι.
Υπάρχει και η άποψη ότι το Σουφλί πήρε το όνομά του από κάποιον παλιό γαιοκτήμονα, τον Σοφουλή ή Σουφλή, ο οποίος θα είναι τόσο υπαρκτός όσο και ο Γουδής της Αθήνας.

Δρόμος με διώροφα σπίτια και μαγαζιά.

Τα σπίτια
Οι οικογένειες του Σουφλιού ασχολούνταν με την καλλιέργεια του μεταξιού, όπως άλλωστε έκαναν επί αιώνες οι πληθυσμοί της περιοχής. Η ασχολία τους καθόρισε και τη διαρρύθμιση των σπιτιών τους. Τα σουφλιώτικα σπίτια, εκτός από κατοικίες, ήταν και παραγωγικές μονάδες. Σε όλα υπήρχε χώρος για τα κρεβάτια των μεταξοσκούλικων. Οι φτωχοί ζούσαν δίπλα τους, οι πλούσιοι τα εγκαθιστούσαν στον δεύτερο όροφο και οι πολύ πλούσιοι έχτιζαν μπιτζεκλίκια, δηλαδή κουκουλόσπιτα –ιδιαίτερα κτίρια με δύο και τρεις ορόφους, αποκλειστικά την εκτροφή των πολύτιμων σκουλικιών.

Η οικιακή παραγωγή στην Ελλάδα ήταν τόσο μεγάλη, που μπορούσε να συναγωνιστεί βιοτεχνίες, αλλά το νήμα ήταν χοντρό όπως το τούρκικο, γι’ αυτό και οι τεχνίτες ήθελαν να ιδρύσουν μεταξουργείο. Το 1854 λειτούργησαν τα πρώτα μεταξουργεία στην Ελλάδα και ιδρύθηκε το σπουδαιότερο απ’ όλα –το μεταξουργείο που έδωσε το όνομά του σε μια ολόκληρη περιοχή της Αθήνας.

Οι κοινότητες
Στο Σουφλί υπήρχε χριστιανική και μουσουλμανική κοινότητα. Μετά την ενσωμάτωση στον εθνικό κορμό, απόμειναν λίγοι μουσουλμάνοι, οι οποίοι κατοικούν στα γύρω χωριά.

Χριστιανοί και μουσουλμάνοι σε βοϊδάμαξες στο Σουφλί, 1936-1939. Από το αρχείο της οικογένειας Φωτίου Τσατσούλη.

Το εβραϊκό στοιχείο είχε έντονη παρουσία στην ευρύτερη περιοχή στον κλάδο της παραγωγής υφασμάτων κατά τα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας, αλλά και αργότερα, στο Διδυμότειχο και στην Ορεστιάδα. Η οικογένεια Τζιβρέ από το 1920 μέχρι τον Δεύτερο Παγκόσμιο κράτησε στον έλεγχό της τον κλάδο της μεταξουργίας στο Σουφλί.

Το εργοστάσιο Τζιβρέ, δεκαετία ’30. Λεπτομέρεια φωτογραφίας του Θεόδωρου Νικολέρη, από το αρχείο της οικογένειας Φωτίου Τσατσούλη.

Όμως το Σουφλί δεν είχε εβραϊκή κοινότητα, με συναγωγή, σχολείο, νεκροταφείο. Η εβραϊκή παρουσία αριθμούσε μερικές δεκάδες άτομα, που δεν ξεπέρασαν τα σαράντα. Τα παιδιά πήγαιναν στο ίδιο σχολείο με τα χριστιανόπουλα. Ίσως κάποιοι πρεσβύτεροι να θυμούνται εβραίους συμμαθητές τους.
Η μάνα μου, που είχε ζήσει στο Σουφλί στα χρόνια 1936 ως 1939 έλεγε μια ευχή για μια εβραιοπούλα συμμαθήτριά της, που χάθηκε στο Ολοκαύτωμα και για ένα άλλο κορίτσι, την αδερφή ενός φαρμακοποιού, που πέθανε από φυματίωση στο άνθος της νιότης της.
Ο τραγικός επίλογος της χιλιόχρονης εβραϊκής παρουσίας στον Έβρο γράφτηκε τον Μάιο του 1943 στο Άουσβιτς-Μπιρκενάου.

Μουριές και αμπέλια
Χάρη στον σιδηρόδρομο, το 1872, το Σουφλί αναδείχθηκε σε πόλη και άρχισε να εξελίσσεται σε σηροτροφικό κέντρο. Τεράστιες εκτάσεις με μουριές απλώνονταν και από την αντίπερα όχθη του Έβρου. Άφθονη τροφή για τους μεταξοσκώληκες.
Στην απέραντη πεδιάδα καλλιεργούνταν εκτός από μουριές και αμπέλια. Το Σουφλί έβγαζε και βγάζει πολύ κρασί, τσίπουρο και ούζο. Η μισή παραγωγή εξαγόταν κυρίως στη Γαλλία και η άλλη μισή εισαγόταν στα κελάρια των Σουφλιωτών για ντόπια κατανάλωση και για παρασκευή οινοπνεύματος.

Σουφλιώτες μεταφέρουν τα σταφύλια τους στο πατητήρι με συνοδεία γκάιντας και φλογέρας, το 1906


Σουφλιώτες πίνουν κρασί και τσίπουρο. Δεν μπόρεσα να μην προσέξω τον όμορφα ζωγραφισμένο τοίχο και τα ποτήρια για το μπρούσκο. Εβίβα!

Οι σημερινοί Σουφλιώτες τιμούν ιδιαίτερα τον Βάκχο και κλείνουν τον αμπελουργικό κύκλο της χρονιάς στη Γιορτή Τσίπουρου με κρασί, τσίπουρο και παραδοσιακούς μεζέδες.
Τα δέντρα που χαρίζουν σκιά στα πεζοδρόμια είναι μουριές και μόνον μουριές.

1900-1930
Στις αρχές του 20ου αιώνα άρχισε η βιομηχανοποιημένη μεταξουργία. Το πρώτο μεταξουργείο που ιδρύθηκε ήταν των αδελφών Αζαριά και Νεροάι Πάππο το 1903. Ακολούθησε το μεγάλο εργοστάσιο των αδελφών Τσεριάνο (Fratelli Ceriano) το 1909, το μεταξουργείο του Κουκούλη και το «Φαβρικούδι» του Χατζησάββα. Εμφανίστηκαν στο προσκήνιο οι αδελφοί Μποχώρ και Ελιέζερ Τζιβρέ, που έμελλε να ταυτίσουν το όνομά τους με τη μεταξοβιομηχανία του Σουφλιού.
Πρόκειται για μία καταπληκτική σύμπτωση ονόματος και επαγγέλματος, αν αληθεύει. Το επώνυμο της θρακιώτικης μεγάλης και παλιάς εβραϊκής οικογένειας Τζιβρέ έχει τούρκικη προέλευση και ετυμολογείται από τη λέξη τσεβρές. Οι Σουφλιώτες δεν δέχονται αυτή την άποψη (διότι κάποια γλωσσολόγος το έψαξε πολύ και λοιπά και λοιπά) και τονίζουν το όνομα στην παραλήγουσα, Τζίβρε. Ωστόσο το όνομα τονιζόταν στη λήγουσα, Τζιβρέ.

Το πρώτο διαφημιστικό φυλλάδιο κλωστηρίων και υφαντουργείων
των Μποχώρ και Ελιέζερ Τζιβρέ και Υιών.

Οι Τζιβρέ αγόρασαν το εργοστάσιο Τσεριάνο, που έγινε εργοστάσιο Τζιβρέ. Στη συνέχεια νοίκιασαν το μεταξουργείο των Αζαριά-Πάππο και το «Φαβρικούδι». Αυτά έγιναν στη δεκαετία του 1920.

Το εργοστάσιο Τζιβρέ.

Το 1923, με τη συνθήκη της Λωζάνης, η Ανατολική Θράκη και η Ρωμυλία έγιναν τούρκικες. Το Σουφλί έχασε τα χιλιάδες στρέμματα κατάφυτα με μουριές, που βρίσκονταν από την άλλη μεριά του Έβρου και που πλέον αποτελούσαν τούρκικο έδαφος. Από τις 70 χιλιάδες στρέμματα μουριές, στο Σουφλί έμειναν 9 χιλιάδες στρέμματα μουριές, 2,5 χιλιάδες στρέμματα αγροί, ενώ τ’ αμπέλια είχαν καταστραφεί από φυλλοξήρα. Από την άλλη μειώθηκε ο πληθυσμός, περιορίστηκαν οι δραστηριότητες, συρρικνώθηκε η αγορά και το Σουφλί από κει που ήταν διαμετακομιστικό και εμπορικό κέντρο, βρέθηκε στη μεθόριο.

Η δεκαετία του ’30
Η δεκαετία του ’30 ήταν δυσβάσταχτη για τον τόπο μας. Ανεργία, φτώχεια, τοκογλυφία, βαριά φορολογία, σκάνδαλα, πτώχευση, κρατική αυθαιρεσία, δικτατορία και παραμονές πολέμου. Επιπλέον το ελληνικό κράτος όχι μόνον δεν ευνόησε τους σηροτρόφους, αλλά τους δημιουργούσε προβλήματα με την παρεμβατική πολιτική του, τους υψηλούς δασμούς και τους δημοτικούς φόρους. Ποιοι έβγαιναν κερδισμένοι; Οι μεγαλοβιομήχανοι, οι οποίοι μάλιστα είχαν αρχίσει να νοθεύουν το μετάξι.

Ο λόγος ξανά στον Σταμ. Σταμ. και στο χρονογράφημα του 1936:
«Παραπάνω από πεντακοσίους εργάτας χρησιμοποιούν τα μεταξουργεία του Σουφλίου. Τα μεγάλα, εννοούμεν, και ιδίως του Τζιβρέ. Από 650.000 οκάδες κουκούλια που κάνει όλη η Θράκη, σχεδόν τις 300.000 τις παράγει το Σουφλί.
Και όμως , καμία σκέψις κυβερνητική προς ενίσχυσιν του κόσμου τούτου.
Πέρυσι είχε επιτραπεί η εισαγωγή ξένων κουκουλίων και, αν δεν απατώμαι, και μεγάλα εργοστάσια, όπως η «Χρυσαλλίς» της Γουμενίτσης, είχαν ζητήσει την εισαγωγή. Και η κυβέρνησις επέτρεψε να έλθουν από το εξωτερικόν καθ’ ην στιγμήν εις τας αποθήκας μόνον του Σουφλίου υπήρχον 30.000 κιλά ξηρά και 90.000 χλωρά κουκούλια».

Εργάτριες του μεταξουργείου Τζιβρέ, 1935.

Η Ευτέρπη
Το 1933 επιχείρηση των αδελφών Τζιβρέ, άλλαξε νομική μορφή. Έγινε ανώνυμη εταιρεία, με την επωνυμία Ευτέρπη και δεν περιορίστηκε μόνον στην παραγωγή νημάτων, αλλά έφτιαχνε και υφάσματα. Όλο σχεδόν το Σουφλί δούλευε στην Ευτέρπη.

Μεροκάματο και φυματίωση
Στην εποχή της ακμής του το εργοστάσιο απασχολούσε 500 εργάτες, εκ των οποίων οι 470 ήταν γυναίκες και κορίτσια. Οι συνθήκες εργασίας ήταν σκληρές και το ωράριο εξαντλητικό: δέκα ώρες κάθε μέρα και το Σάββατο οχτώ. Το μεροκάματο για τους άντρες ήταν 40 ως 50 δραχμές. Η γυναικεία εργασία ήταν, όπως σε όλες τις δουλειές και σε όλες τις πόλεις, υποτιμημένη και αμειβόταν με μεροκάματο που ξεκινούσε από τις 18 κι έφτανε τις 35 δραχμές, ανάλογα με την πείρα και την ηλικία των εργατριών.
Η ανθυγιεινή εργασία και οι άσχημες συνθήκες ζωής στο Σουφλί είχαν σαν συνέπεια να αρρωστήσουν από φυματίωση πολλές εργάτριες, που στην πλειοψηφία τους ήταν κοπέλες 11 ως 16 χρόνων.

Η κεντρική πλατεία του Σουφλίου στη μεγάλη απεργία των μεταξεργατριών, το 1936. Ο εξώστης που στέκονται οι τέσσερις ομιλητές είναι η Πνύκα του Σουφλίου. Έτσι την αποκαλούν και σήμερα. Στην άκρη αριστερά φαίνεται η απότομη σκάλα από την οποία ανέβαιναν. Η Πνύκα υπάρχει και σήμερα ανακαινισμένη, ενώ το υπόλοιπο κτίριο έχει αντικατασταθεί από σύγχρονο. Η ξύλινη σκάλα αντικαταστάθηκε με μαρμάρινη, εξίσου απότομη, η οποία δεν φτάνει μέχρι κάτω. Για ν’ ανέβεις και να κατέβεις πρέπει να βάλεις σκάλα.

Εργατικό κίνημα
Στις 22 Μαρτίου 1933 κηρύχτηκε απεργία με μισθολογικά και εργασιακά αιτήματα, που διήρκεσε τέσσερις μέρες, χωρίς επιτυχία. Απεργία σηροτρόφων και μεταξεργατριών έγινε και στις αρχές Ιουλίου 1936 με μεγαλύτερη επιτυχία και το Σουφλί παρέλυσε για μία εβδομάδα.

Κατοχή
Όταν μπήκαν οι γερμανοί στον τόπο μας βάση σχεδίου λεηλάτησαν, λήστεψαν, κατάστρεψαν μαγαζιά, αποθήκες, παραγωγή και παραγωγική διαδικασία, με στόχο τη διάλυση της ελληνικής οικονομίας.
Οι πρώτες ύλες και τα προϊόντα μεταξιού παραδόθηκαν υποχρεωτικά στους κατακτητές «προς όφελος του γερμανικού ράιχ».
Τα μεταξουργεία του Σουφλιού έκλεισαν.

Η βεβαίωση του ιερέα ότι ανακοίνωσε στο εκκλησίασμα τη διαταγή της Γερμανικής Στρατιωτικής Διοίκησης Διδυμοτείχου για την υποχρεωτική παράδοση των πρώτων υλών μεταξιού.

Μετά τον πόλεμο
Μετά τον πόλεµο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο τίποτα πια δεν ήταν ίδιο. Οι μαύρες εποχές και τα τραγικά γεγονότα άλλαξαν δραματικά τη ζωή, το πνεύμα και τις ανάγκες των ανθρώπων.
Το Τζιβρέ ξανάνοιξε μετά τον Εμφύλιο, το 1949, από μέλη της οικογένειας που σώθηκαν από το στρατόπεδο. Λειτούργησαν επίσης οι μεταξουργίες Τσιακίρη, Ντόνα-Μέρμηγκα και Χατζησάββα.
Το κράτος θυμήθηκε το 1955 να φτιάξει μεταξουργείο στο Σουφλί, το οποίο δεν πρόκοψε και σήμερα καλυμμένο με τσίγκους είναι το πιο άσχημο κτίριο της περιοχής.

Τα πράγματα δεν είναι σκούρα
Η μεταξοκαλλιέργεια ποτέ δεν σταμάτησε ούτε στο Σουφλί ούτε σε άλλους τόπους που ήταν παραδοσιακά δεμένοι μαζί της.
Ιδιαίτερα στις μέρες μας οι συνθήκες την ευνοούν, είτε επειδή οι άνθρωποι έχουν διαμορφώσει οικολογική συνείδηση είτε επειδή έχουν αηδιάσει από το ψεύτικο και την πλαστικούρα και αναζητούν αγνά προϊόντα για τη διατροφή τους, το ντύσιμό τους ή τον καλλωπισμό τους, παρ’ όλη την αλμυρή τιμή τους.


• Πολλές πληροφορίες βρήκα στο άρθρο του αγαπητού Θρασύβουλου Ορ. Παπαστρατή «Στο δρόμο του μεταξιού – Η ιστορία των Εβραίων του Σουφλίου», που δημοσιεύτηκε στα Χρονικά, τ. 244
• Επίσης, βρήκα χρήσιμη την πτυχιακή εργασία «Σηροτροφία στο Σουφλί» της Βάγιας Φράγκου και Δήμητρας Τσώνη, ΤΕΙ Πειραιά, Σχολή Τεχνολογικών Εφαρμογών, Τμήμα Κλωστοϋφαντουργίας, 2013
• Η φωτογραφία του δρόμου με τα διώροφα σπίτια, το διαφημιστικό των Τζιβρέ, η βεβαίωση του ιερέα και η φωτογραφία των εργατριών στο μεταξουργείο Τζιβρέ-1935, προέρχονται από το λεύκωμα «Μνήμες Σουφλίου» του Ζήση Φυλλαρίδη, Anglohellenic-Εκδόσεις Πέλτη Α.Ε.
• Οι φωτογραφίες του σιδηροδρομικού σταθμού, των Σουφλιωτών που μεταφέρουν τα σταφύλια στο πατητήρι, των αντρών που πίνουν και του εργοστασίου Τζιβρέ προέρχονται από τον ιστότοπο www.tosoufli.gr, που έχει συγκεντρώσει έναν θησαυρό φωτογραφιών.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s