Το παμπάλαιο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου που εξαφανίστηκε στην πυρκαγιά του 1890 και ο σοφός Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου

Ο ναός του πολιούχου της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στο τετράγωνο των οδών Αγίου Δημητρίου, Σελεύκου, Κασσάνδρου, Αγίου Νικολάου.
Η οδός Αγίου Νικολάου δεν τιμά τον άγιο Νικόλαο, αλλά ένα εκκλησάκι του, που υπήρχε μέχρι το 1890 πίσω από το Κασιμιέ τζαμί (δηλαδή πίσω από τον ναό του αγίου Δημητρίου, ο οποίος επί οθωμανικής κυριαρχίας είχε μετατραπεί σε τζαμί).
Οι Σαλονικιοί έχοντας έντονα χαραγμένο στη μνήμη τους τον σφαγιασμό των εφτά χιλιάδων άμαχων στο Ιπποδρόμιο, τόσο που ακόμα και σήμερα κάποιοι λένε ότι ακούν απελπισμένες κραυγές και ποδοβολητό αλόγων, έπλασαν την παράδοση ότι το εκκλησάκι χτίστηκε από τον μετανιωμένο αυτοκράτορα Θεοδόσιο, το 390.

Στα χρόνια του Θεοδόσιου Α΄ (379-395) επιβλήθηκε ο χριστιανισμός ως επίσημη και μοναδική θρησκεία του κράτους. Η ανεξιθρησκεία πήγε περίπατο. Ο Θεοδόσιος έθεσε εκτός νόμου την παλιά θρησκεία, κυνήγησε άγρια τους οπαδούς της, δήμευσε τις περιουσίες τους, κατεδάφισε ναούς και μνημεία τους και κατάργησε τους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου ήταν οπωσδήποτε παμπάλαιο, αλλά δεν χτίστηκε από τον Θεοδόσιο. Χτίστηκε μερικές δεκαετίες μετά τον θάνατό του, όπως μαρτυρούσε μία από τις αγιογραφίες, η οποία ιστορούσε τον άγιο Θεοδόσιο τον Κοινοβιάρχη, που άκμασε το 457 επί Λέοντος του Θρακός.
Το δάπεδο ήταν στρωμένο με μαρμάρινες ενεπίγραφες πλάκες, φερμένες από άλλα μνημεία.
Το εκκλησάκι σωζόταν με ακέραια όλα του τα μέρη και ήταν ο μόνος από τους βυζαντινούς ναούς της πόλης που διατηρούσε ακέραιες και ζωντανές τις τοιχογραφίες του.
Στο προαύλιό του υπήρχαν πολλοί τάφοι κληρικών και λαϊκών, που έδιναν την εντύπωση μικρού νεκροταφείου, το οποίο εξ αιτίας της παλαιότητας και της έλλειψης απογόνων είχε μεταβληθεί σε κοιμητήριο «πλήρες οστών και κονιορτού».
Η μοιραία πυρκαγιά στις 22 Αυγούστου του 1890, που κατέστρεψε το ένα τέταρτο της πόλης, ισοπέδωσε το εκκλησάκι. Απεικόνισή του δεν υπάρχει. Οι πολύτιμες πληροφορίες που έχουμε για την ύπαρξή του οφείλονται αποκλειστικά στις έρευνες του Πέτρου Ν. Παπαγεωργίου. Η Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, πολύ εύστοχα, τον είχε χαρακτηρίσει σοφό.

Ποιος ήταν ο Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου;

Ο Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου (1859-1914) ήταν φιλόλογος, ερευνητής και «βαθύς γνώστης της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, την οποία είχε συνθέσει ψηφίδα προς ψηφίδα». Χάρη στις δικές του έρευνες ξέρουμε όσα ξέρουμε για το βυζαντινό παρελθόν και τα χριστιανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης. Οι κατοπινοί ερευνητές βάδισαν στον δρόμο που εκείνος άνοιξε. Όμως η προσφορά του είναι ελάχιστα γνωστή και ούτε η πόλη της Θεσσαλονίκης ούτε η επιστημονική κοινότητα τον τίμησαν.
«Ο Παπαγεωργίου ήταν εκείνος που μας δίδαξε ότι η Θεσσαλονίκη υπήρξε βυζαντινή πόλη. Στην εποχή του είχε τη δυνατότητα να αναζητήσει τα βυζαντινά ίχνη μέσα στο οθωμανικό περιβάλλον, που όσο και αν είχε διαταράξει την προκάτοχη κατάσταση, σε μεγάλο βαθμό τη συντηρούσε», γράφει ο Ευάγγελος Χεκίμογλου.
Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ο Παπαγεωργίου δεν έπασχε από βυζαντινοπληξία. Δούλεψε με αγάπη, εντατικά και ακούραστα, γιατί είχε προβλέψει την καταστροφή των μνημείων της πόλης, από φυσικούς παράγοντες ή από ανθρώπινη επέμβαση.
Το πολύτιμο προσωπικό αρχείο του έχει χαθεί. Πολλοί πιστεύουν πως κάηκε στην πυρκαγιά του 1917. Όμως όχι! Ο λόγος και πάλι στον Ευάγγελο Χεκίμογλου:
«Η πόλη δεν αναζήτησε το χαμένο του προσωπικό αρχείο, που –όχι– δεν κάηκε σε καμία πυρκαγιά. Έκθετο έμενε για χρόνια στο κατάστημα εξ αγχιστείας συγγενή του και χάθηκε όπως πολλά άλλα ιδιωτικά αρχεία Θεσσαλονικέων· απλώς, διότι κανείς δεν τα αναζήτησε».

Ας ξαναγυρίσουμε στην πυρκαγιά του 1890 και στο κατεστραμμένο εκκλησάκι.
Λίγες μέρες μετά την καταστροφή, έγινε ανασκαφή στα ερείπια. Ο τότε μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Σωφρόνιος ανακοίνωσε ότι σε αρκετό βάθος κάτω από την Αγία Τράπεζα βρέθηκε ένα κολονάκι, που μέσα σε κοιλότητα έφερε ύλη των εγκαινίων του ναού. Το κολονάκι αυτό εξαφανίστηκε, όπως και διάφορα ιερά κειμήλια.
Τι απόγιναν; Είκοσι ένα χρόνια μετά την πυρκαγιά του 1890 ο Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου τα αναζητούσε ακόμα.
Ήταν δύσκολο να σωθούν από τη φωτιά, αλλά ακόμα πιο δύσκολο ήταν να βρεθούν κατόπιν. Τις στιγμές του κινδύνου πολλοί Σαλονικιοί με αυτοθυσία είχαν κατορθώσει να περισώσουν από τις φλόγες κάποια πολύτιμα κειμήλια. Τα κατέθεσαν σε ναούς που σώθηκαν από την πυρκαγιά. Αυτά που βρέθηκαν είναι ελάχιστα σε σχέση μ’ εκείνα που σκορπίστηκαν φύρδην μίγδην σε διάφορα σημεία της πόλης, σε ιδιωτικούς ναούς και σε χέρια ιδιωτών.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s