Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά

Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά σε επιχρωματισμένη καρτ ποστάλ. Η λεζάντα τον αναφέρει ως ορθόδοξο μοναστήρι.

Η σημερινή πλατεία Τερψιθέας στην Άνω Πόλη ήταν άλλοτε ο περίβολος ενός τεκέ δερβίσηδων του τάγματος των μπεκτασήδων. Απομεινάρι αυτού του τεκέ είναι ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά – ένας οκτάγωνος θολοσκέπαστος τάφος, ο μοναδικός τουρμπές που σώζεται ακέραιος στη Θεσσαλονίκη και ο ένας από τους δύο τάφους που έχουν απομείνει στην πόλη. Ο άλλος είναι στη Ροτόντα, όπου αναπαύεται ο Χορτάτς Σουλεϊμάν εφέντης, σεΐχης και άγιος στον οποίο αποδίδονται πολλά θαύματα.
Ο δερβίσης Μουσά μπαμπά ήταν προφανώς θρησκευτικός πατέρας και φωτισμένος άνθρωπος που με την αγιοσύνη του δόξασε την πίστη του, γι’ αυτό και τάφηκε στην αυλή του μοναστηριού.

Το τάγμα των μπεκτασήδων –πολύ διαδεδομένο στους γενίτσαρους– ίδρυσε ο Χατζί Μεχμέτ Μπεκτάς Βελί, τον οποίο οι μουσουλμάνοι τιμούν ως άγιο και τον ταυτίζουν με τον άγιο Χαράλαμπο. Γι’ αυτό και δίπλα στον τουρμπέ του Μουσά μπαμπά υπήρχε προσκυνητάρι του άγιου Χαράλαμπου.

Ο τάφος ενός εβλιγιά είναι η εστία όπου καίει το πνεύμα του, που χαρίζει παρηγοριά και ανακούφιση. Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά ήταν τόπος προσκυνήματος για τους ευλαβείς μουσουλμάνους ήδη από τον 17ο αιώνα.
Ο Εβλιγιά Τσελεμπί τον αναφέρει στα ιερά μουσουλμανικά προσκυνήματα που επισκέφθηκε στη Θεσσαλονίκη:
Ένα ακόμα προσκυνητήριο είναι κι αυτό στο Κανλί Μπουργκάζ, εκεί που βρίσκεται ο τάφος του Μουσά μπαμπά. Έχει μολυβδοσκέπαστο θόλο με μικρή αυλή, όπου υπάρχει ένα κυπαρίσσι. Υπάρχουν και μερικοί καλόγεροι που προσέχουνε το προσκύνημα.

Οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην Άνω Πόλη σεβάστηκαν την ιερότητα του μνημείου. Ασφαλώς το μνημείο κινδύνευσε μετά την απελευθέρωση, τότε που μετά μανίας καταστρεφόταν το οθωμανικό παρελθόν της πόλης, αλλά ως φαίνεται ο τάφος ενός άγιου ανθρώπου ήταν ιερός για τους ευλαβείς κατοίκους, ασχέτως θρησκείας.

Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά και τα γύρω κτίσματα.
Φωτο από Bibliotheque National de France.

Ο Ηλίας Πετρόπουλος, εξιστορώντας τα γεγονότα της εποχής του Ανταρτοπόλεμου και των Στρατοδικείων στη Θεσσαλονίκη, μιλάει για το μνήμα ενός δερβίση, του Γκιούλ μπαμπά, πίσω από το Γεντί Κουλέ, που στο ακοίμητο καντίλι του έβαζαν λάδι μουσουλμάνοι και χριστιανοί:
Ἐκείνη τήν ἐποχή πίσω ἀπό τό Γεντί-Κουλέ ἦταν μιά ἀπέραντη ἐρημιά. Τά κοντινότερα σπίτια (Συκιές μεριά) ἀπεῖχαν τουλάχιστον πεντακόσια μέτρα. Τά μοναδικά πράγματα πού ἔβλεπες πίσω ἀπό το Γεντί-Κουλέ ἤσανε τό γκρεμισμένο μνῆμα του Μπαμπά, ἕνα μαρμαρένιο κολονάκι καί μιά κερασιά. Αὐτός ὁ Μπαμπάς ἤταν κάποιος ἅγιος δερβίσης. Στον τάφο του ἔκαιγε ἕνα ἀκοίμητο καντήλι, πού το τροφοδοτούσανε μέ λάδι οἱ τοῦρκοι προσκυνητές (ἐρχόντουσαν ἀπό τήν Ξάνθη καί τήν Κομοτινή), ἀλλά καί δικές μας γριοῦλες. Τό κολονάκι φαίνεται να ἦταν κατάλοιπο ἀπό κάποιο ἄλλο μνῆμα.
Τις σεβαστικές γριούλες που άναβαν το καντίλι του δερβίση, ακολούθησε μια στρατιά από μαυροφόρες μανάδες, γιατί, σ’ εκείνη τη μαύρη εποχή των φρικαλεοτήτων, ο τόπος έγινε νεκροταφείο εκτελεσμένων κομμουνιστών.

Από το 1923 που οι μουσουλμάνοι φεύγοντας μετέφεραν τα λείψανα του Μουσά μπαμπά στην Τουρκία, ο τουρμπές του γνώρισε διάφορες χρήσεις: στέγασε κάποτε ένα μπακάλικο και μετά τη λέσχη μιας ποδοσφαιρικής ομάδας. Κατόπιν έμεινε για καιρό πρόχειρα σφραγισμένος και παρατημένος.
Συνδέεται με έναν από τους αστικούς μύθους της πόλης. Κάποιοι βλέπουν έναν δερβίση να περιπλανιέται τις νύχτες στην πλατεία Τερψιθέας γύρω από τον τάφο.

Ο τουρμπές του Μουσά μπαμπά το 2011 και το 2019, πριν και μετά τη συντήρηρη. Οι εργασίες τελείωσαν το 2015. Φωτογραφίες από Google.

Η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων έκανε εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης: «συντήρηση και ανακεράμωση του τρούλου, συντήρηση του γείσου καθαίρεση σαθρών κονιαμάτων των όψεων, αρμολόγημα, διάνοιξη των παραθύρων, αποκατάσταση των εσωτερικών κουφωμάτων, καθώς και έλεγχος της θεμελίωσης και συντήρηση των εσωτερικών ζωγραφικών διακοσμήσεων».
Η προϊσταμένη της ΕΒΑ αναφερόμενη στον μπεκτασικό τεκέ, έδωσε την πληροφορία ότι ιδρύθηκε πριν από το 1527, και πιθανόν κατά την εποχή του σουλτάνου Βαγιαζίτ του Β΄ (1481-1512).

Οι μπεκτασήδες
Το τάγμα των μπεκτασήδων ήταν ιδιαίτερο μοναχικό τάγμα με δογματικές διαφορές από τους υπόλοιπους μουσουλμάνους, που στην πλειοψηφία τους θεωρούσαν τους μπεκτασήδες άθεους. Οι μπεκτασήδες τηρούσαν μόνο μία νηστεία, που συνέπιπτε με τη νηστεία των Δώδεκα Αποστόλων, έπιναν κρασί και ρακί κι έκαναν τρικούβερτα γλέντια που ικανοποιούσαν όλες τις αισθήσεις. Δεν έκαναν διάκριση θρησκείας, καταγωγής και φύλου, αλλά μόνον καλών και κακών ανθρώπων.
Οι τεκέδες τους ήταν άσυλα, ανεξάρτητα από το κράτος, και φιλοξενούσαν χωρίς εξαίρεση μουσουλμάνους και χριστιανούς, άντρες και γυναίκες. Σε πολλούς μπεκτασικούς τεκέδες γιορταζόταν παράλληλα η μνήμη μουσουλμάνων και χριστιανών αγίων.
Οι γενίτσαροι ήταν όλοι μπεκτασήδες. Στους περισσότερους στρατώνες τους υπήρχε μπεκτασικός τεκές και σεΐχης.

Γενίτσαροι της Θεσσαλονίκης.

Ο Χατζί Μεχμέτ Μπεκτάς Βελί, ο ιδρυτής του τάγματος, ταυτιζόταν με τον άγιο Χαράλαμπο. Οι μπεκτασήδες τιμούσαν επίσης και τον αρχάγγελο Μιχαήλ, που αποκαλούσαν «τζαναλιτζή» δηλαδή ψυχοβγάλτη.

Λεπτομέρεια από τον τεκέ του Χατζί Μεχμέτ Μπεκτάς Βελί στην Τουρκία. Ο τεκές ιδρύθηκε τον 13ο αιώνα. Έκλεισε όταν ο Μουσταφά Κεμάλ κυνήγησε τους δερβίσηδες και τους ανάγκασε να κλείσουν τα μοναστήρια τους. Από το 1964 είναι μουσείο. Η μνήμη του ιδρυτή τιμάται και σήμερα με γιορτές. Φωτογραφία από τη Wikipedia.


Οι φωτογραφίες, εκτός από εκείνες που η λεζάντα αναφέρει διαφορετική προέλευση, προέρχονται από το αρχείο του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης (Ψηφιοποίηση Πολιτιστικών Τεκμηρίων) και από το Ιστορικό Αρχείο του Μάνου Μαλαμίδη. Ευχαριστώ για την καλοσύνη τους να μου παραχωρήσουν την άδεια χρήσης. 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s