Βρομεροί κουλουρτζήδες, ασελγείς στραγαλατζήδες και αναιδείς νέοι πολιορκούν τις Αρσακειάδες – ένα απόσπασμα από μυθιστόρημα και πολλές σημειώσεις για το Αρσάκειο

Το Αρσάκειο στα 1886.

Ο Στανάς, φοιτητής και ήρωας του μυθιστορήματος, συνοδεύει την Πόθα, την κόρη της σπιτονοικοκυράς του, στο σχολείο που φοιτά, στο Αρσάκειο. Ακολουθεί περιγραφή της κίνησης γύρω από το Αρσάκειο περί τα τέλη του 19ου αιώνα.

[…] Αντικρύ εφαίνετο το Αρσάκειον, με την αρχαϊκωτάτην και αληθώς εν στιγμή εμπνεύσεως συλληφθείσαν πρόσοψιν.
Το προ αυτού πεζοδρόμιον ήν κατάμεστον κορασίδων. Εξ όλων των πέριξ οδών, της οδού Σανταρόζα, Πινακωτών, Παρθεναγωγείου, Ιπποκράτους, Αρσάκη συνέρρεον κοράσια μικρά και μεγάλα, με ποικιλόσχημα καπέλα, με πολυχρώμους ποδιάς, με τα καλαθάκια τους, με ταις σάκκαις των, εύθυμα, γελαστά, πλήρη ευθυμίας, πάντα όμως φέροντα αποτυπωμένα επί του προσώπου των τα ίχνη της αναιμίας και της χλωρώσεως, υφ’ ων καταβασανίζεται πάσα η μαθητεύουσα θήλεια νεολαία των Αθηνών.

Κατά μήκος της κυρίας προσόψεως και του Προτύπου, παλαιού οικοδομήματος, κειμένου εις την γωνίαν των οδών Αρσάκη και Πανεπιστημίου ίσταντο εις παράταξιν οι κουλουρτζήδες με τα πλατέα ξύλινα τεψιά των και τα τριγωνοειδείς βάσεις των, εκθέτοντες τα κουλούρια των και εκθειάζοντες την ποιότητά των, ενώ έτεροι προνομιούχοι, σύντροφοι ίσως του θυρωρού και της επιστάτριας, είχον στήσει τα φορητά κουλουροπωλεία των εντός αυτής της αυλής του Προτύπου.

Πάντες άνθρωποι της τελευταίας υποστάθμης, βρωμεροί, ακάθαρτοι, φάτσαι απαίσιοι, με οφθαλμούς βουρκωμένους, πλήρεις ασελγεστάτων πόθων, κατατρώγοντες τα κοράσια με ανεκφράστου πόθου ματιαίς, οικτροί Σηληνοί, δεινόν απώζοντες και δηλητηριάζοντες με τα μάτια των, με τα χέρια των, με αυτή την τραγίσια οσμήν των τα αθώα πλάσματα, άτινα η ένοχος ακηδία των αρχών του Αρσακείου άφηνε να συγχρωτίζονται προς τους τραγόποδας τούτους φαύνους. Παρ’ αυτούς απαισιωτέρα έτι τάξις, η των φρικτών στραγαλατζίδων πωλούντων μερικά γλυκύσματα και καραμέλας, ζυμωμένας με τα βρωμεράς χείρας των και κατασκευασμένας από ξυνισμένο μέλι και από ξάφρισμα ζακχάρεως. Τα μικρά κοράσια προσήρχοντο προς αυτούς καθισμένους σταυροπόδι και ηγόραζον αντί πεντάρας ολίγας καραμέλας. Αν το κοράσιον ήτο ευειδές ή είχε παχείας κνήμας, του έδιδεν ο στραγαλατζής μίαν καραμέλα περισσότερο και αντί του δώρου τούτου περιέβαλλε δια της βρωμεράς χείρας του την γάμπαν του κορασίου ή της εχάιδευε το μάγουλο.

Εις το αντίκρυ πεζοδρόμιον και εις γωνίαν των οδών Πινακωτών και Παρθεναγωγείου, νεαροί φοιτηταί, υπαλληλίσκοι, μαθηταί των Γυμνασίων ανέμενον τας γνωστάς εις αυτούς από το παρελθόν έτος Αρσακιάδας, τας εχαιρέτων, τας επείραζον, ανεκαίνιζον τας δια της μακράς θερινής απουσίας χλιανθείσας σχέσεις των, ενώ άλλοι εκάθηντο εκεί απλώς παρατηρούντες τας παχείας γάμπας των κορασίδων, και τα ηβάζοντα στήθη των ή και με την ελπίδα να συνδέσωσι σχέσεις μετά τινος εξ αυτών. Άλλο πάλιν συνοδεύοντες Αρσακιάδας εκ μακρυνών συνοικιών μόλις επλησίαζον προς το Αρσάκειον τας απεχαιρέτων και πλησιάζοντες προς τους διαφόρους ομίλους, τας επεδείκνυον με τρόπον εις τους τους φίλους των, διερχομένας. […]


Απόσπασμα από το κεφάλαιο «Φοιτητής και Αρσακειάς» του μυθιστορήματος «Η Αθήνα μας-Σκηναί εκ του αθηναϊκού βίου», του Νικολάου Σπανδωνή, Εκδοτικό κατάστημα Γεωργίου Δ. Φέξη, Αθήνα, 1893.
Το έργο δίνει άφθονες πληροφορίες για την Αθήνα στα τέλη του 19ου αιώνα, είναι τρίτομο και αν θέλετε να το διαβάσετε, θα το βρείτε ΕΔΩ.


1886, τελειόφοιτες Αρσακειάδες με τη διευθύντρια Γιοχάνα Κλέμπε.

1906, τελειόφοιτες Αρσακειάδες με τη διευθύντρια Μαρία Αλεξανδρίδου.

Σημειώσεις με αφορμή το απόσπασμα
• Το Αρσάκειο χτίστηκε μεταξύ των ετών 1846-1852, για λογαριασμό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου. Η κτίριο αποπερατώθηκε χάρη στη δωρεά του ομογενούς Απόστολου Αρσάκη, που διέθεσε και μεγάλα ποσά για τη συντήρησή του. Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία σε ένδειξη ευγνωμοσύνης ονόμασε το σχολείο Αρσάκειο.

Το Αρσάκειο στα 1868. Η αυλόπορτα δεξιά ανήκει στην οικία Βάμβα, που βρισκόταν στη γωνία Πανεπιστημίου και Τυπογραφίας.

• Εκτός από τους κουλουρτζήδες και τους στραγαλατζήδες, έξω από το Αρσάκειο την έστηναν διάφοροι νέοι, πολλές φορές ενοχλητικοί, τόσο που το διοικητικό συμβούλιο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας ζήτησε τη βοήθεια της αστυνομίας, γιατί «κατά τάς ὣρας ἀφίξεως καί ἀναχωρήσεως τῶν μαθητριῶν συγκεντρώνονται είς τήν εἴσοδον τοῦ καταστήματος ἀναιδεῖς νέοι». Μεταξύ των αναιδών νέων ήταν και ο Κωστής Παλαμάς.
• Στο Αρσάκειο φοιτούσαν εσωτερικές και εξωτερικές μαθήτριες. Οι οικότροφες προέρχονταν κυρίως από πόλεις και χωριά υποδούλων ακόμα ελληνικών εδαφών. Φοιτούσαν με υποτροφίες συμπατριωτών τους, που δίνονταν με τον όρο, όταν βγουν δασκάλες, να επιστρέψουν στον τόπο τους και να διδάξουν εκεί.
• Τα κορίτσια με τα ίχνη αναιμίας και χλωρώσεως ήταν εξωτερικές μαθήτριες, που ανήκαν σε αστικές οικογένειες κι έρχονταν, συνοδευόμενες πάντα, από διάφορες γειτονιές της Αθήνας – Πλάκα, Μοναστηράκι, Ψυρή και Νεάπολη.
Με την ευκαιρία ας πούμε ότι ο δρόμος για το σχολείο, τουλάχιστον τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του Αρσακείου, δεν ήταν πάντα εύκολος, γιατί η Σταδίου και η Πανεπιστημίου ήταν ρέματα. Ξύλινες γέφυρες διευκόλυναν τους πεζούς να περνούν απέναντι. Αν μάλιστα ξεσπούσε καμιά καταιγίδα, το ρέμα φούσκωνε και παράσερνε τις γέφυρες.
Οι εξωτερικές μαθήτριες δεν πήγαιναν στο Αρσάκειο με σκοπό να γίνουν δασκάλες, αλλά γιατί η οικογένειά τους, συνήθως εύπορη, επιθυμούσε να τις μορφώσει. Αποτέλεσμα ήταν να αυξηθεί ο αριθμός των μαθητριών και να μην επαρκούν οι αίθουσες. Οι αίθουσες διδασκαλίας για τις εξωτερικές μαθήτριες βρίσκονταν στα υπόγεια του κεντρικού κτιρίου, που ήταν υγρά και σκοτεινά.
Το πρόβλημα λύθηκε χάρη στη δωρεά της Ελένης Τοσίτσα, συζύγου του γνωστού ευεργέτη, η οποία αγόρασε το οικόπεδο πίσω από το σχολείο, στη γωνία Σταδίου και Αρσάκη, κι έχτισε το 1867, σε σχέδια του Λύσανδρου Καυταντζόγλου, το Εξωτερικό Αλληλοδιδακτικό Σχολείο, που ονομάστηκε προς τιμήν της Τοσίτσειο. Τά ταλαίπωρα κοράσια τά ἔξωθεν φοιτῶντα θά ἀπαλλαχθῶσι ἀπό τά σκοτεινά καί πολλάκις κάθυγρα ὑπόγεια τοῦ καταστήματος.

Αρσακειάδες, μαθήτριες του Εξωτερικού Αλληλοδιδακτικού Σχολείου, όπως μαρτυρούν τα καπέλα στην κρεμάστρα, σε αίθουσα διδασκαλίας. Το 1912, που τραβήχτηκε η φωτογραφία, οι σκοτεινές και υγρές υπόγειες αίθουσες ήταν παρελθόν.

Οδός Σταδίου, στη δεκαετία του 1870. Σε πρώτο πλάνο το Τοσίτσειο, στη γωνία Αρσάκη και Σταδίου. Το κτίριο, που ένα μικρό τμήμα του φαίνεται στην αριστερή άκρη, είναι το Βασιλικό Τυπογραφείο-Λιθογραφείο. Στο μέσο περίπου είναι το Νηπιαγωγείο των Απόρων.

Το Νηπιαγωγείο των Απόρων ήταν το μόνο σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στο οποίο επιτρεπόταν η δωρεάν φοίτηση αγοριών.

Τα κτίρια και τα ονόματα των δρόμων
• Η οδός Πινακωτών είναι η σημερινή Χαριλάου Τρικούπη. Ο Κώστας Κρυστάλλης νοίκιαζε δωμάτιο σε μια αυλή της οδού Πινακωτών. Όταν η αρρώστια του χειροτέρεψε, οι φίλοι του τον πήραν με το ζόρι από κει και τον εγκατέστησαν στο ξενοδοχείο Απόλλων.
• Η οδός Παρθεναγωγείου ονομάστηκε έτσι λόγω του εκπαιδευτηρίου. Πιο παλιά λεγόταν Μενάνδρου. Είναι η σημερινή Πεσματζόγλου. Η Πεσματζόγλου οφείλει το όνομά της στον τραπεζίτη Ιωάννη Πεσμαζόγλου, πατέρα των εκδοτών της εφημερίδας Πρωία, η οποία στεγαζόταν σε μέγαρο δίπλα στη στοά Νικολούδη, την οποία κατεδάφισε η χούντα.
• Η οδός Αρσάκη ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του ευεργέτη. Το παλιότερο όνομά της, οδός Τυπογραφίας, οφειλόταν στο Βασιλικό Τυπογραφείο-Λιθογραφείο, κτίριο του 1835, που αργότερα στέγασε τα δικαστήρια Αθηνών. Το ιστορικό κτίριο κινδύνεψε να κατεδαφιστεί επί Βενιζέλου, όταν είχε αποφασιστεί η ανέγερση νέου δικαστικού μεγάρου, αλλά ευτυχώς γλίτωσε και σώζεται.
Περισσότερα μπορείτε να διαβάσετε ΕΔΩ.
• Με αγορές ακινήτων (το οικόπεδο τοῦ γερουσιαστή Αντωνόπουλου, όπου χτίστηκε το Τοσίτσειο, το οικόπεδο Αποστολίδη όπου χτίστηκε το Νηπιαγωγείο, την οικία Βάμβα Πανεπιστημίου και Αρσάκη και την οικία Βούρου Σταδίου και Πεσματζόγλου) η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία απόκτησε την κυριότητα ολόκληρου του οικοδομικού τετραγώνου, που ορίζεται από τις οδούς Σταδίου, Πεσματζόγλου, Πανεπιστημίου και Αρσάκη.
Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία θα κρατήσει το αρχικό κτίριο και στα τέλη του 19ου αιώνα θα κατεδαφίσει τα υπόλοιπα, για να δημιουργηθεί ένα οικοδομικό συγκρότημα που θα εξυπηρετεί τις νέες ανάγκες της. Ο θεμέλιος λίθος τέθηκε το 1900.

Αεροφωτογραφία της περιοχής μετά το 1907.

• Χάρη στην αεροφωτογραφία έχουμε την ευκαιρία να δούμε πώς ήταν το κτίριο του Βασιλικού Τυπογραφείου-Λιθογραφείου (Αρσάκη-Σταδίου-Σανταρόζα), που με μεταγενέστερες προσθήκες στέγαζε δικαστήρια μέχρι το 1984. Οι προσθήκες κατεδαφίστηκαν και στη θέση τους σήμερα υπάρχει μία πλατεία, στην οποία δεν πατάει κανείς.
Το οικοδομικό τετράγωνο του Αρσακείου πλέον περιλαμβάνει: [1]το κτίριο σε σχήμα Π που είναι το Αρσάκειο Μέγαρο, [2] τον ναό της Αγίας Αναστασίας της Ρωμαίας, [3] το κτίριο που χτίστηκε στην οικία Βάμβα, [4] το νέο Αρσάκειο στην οδό Σταδίου και [5] τη στοά Αρσακείου.
• Η στοά Αρσακείου με το γυάλινο στέγαστρο ήταν πρόκληση για τις μαθήτριες που έριχναν στραγάλια και μικροαντικείμενα και διασκέδαζαν με τον θόρυβο που προκαλούσαν.
Η ιστορία της διαμόρφωσης και της χρήσης του ιστορικού κτιρίου συνεχίζεται, αλλά προς το παρόν ας σταματήσουμε εδώ.


Οι φωτογραφίες του άρθρου και πολλές πληροφορίες προέρχονται από τον ιστότοπο της Φιλεπαιδευτικής Εταιρείας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s