Μία απέραντη έκταση γεμάτη νεκροταφεία έξω από τα ανατολικά τείχη. Πώς εξαφανίστηκε το τεράστιο ορθόδοξο νεκροταφείο της παλιάς Θεσσαλονίκης και φτιάχτηκε η Ευαγγελίστρια;

Βλέποντας κάποιος σήμερα την περιοχή έξω από τα ανατολικά τείχη είναι αδύνατο να φανταστεί ότι από το ύψος του πάρκου της ΧΑΝΘ μέχρι το Γεντί Κουλέ ο τόπος ήταν σπαρμένος από τάφους.
Υπήρχε το νεκροταφείο των ντονμέδων, το μεγάλο τούρκικο, τα Εβραϊκά Μνήματα, ένα παλαιοχριστιανικό, το παμπάλαιο νεκροταφείο της ορθόδοξης ελληνικής κοινότητας (που πάνω του οικοδομήθηκε το νέο νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας), ένα διβραλήδικο, ένα καθολικό, προστέθηκε ένα βουλγάρικο, ένα προτεστάντικο κι ένα αρμένικο. Και όχι μόνον αυτά.

Πίσω από το Γεντί Κουλέ υπήρχε ένα τούρκικο νεκροταφείο, το οποίο προπολεμικά έγινε τόπος εκτέλεσης και ταφής των θανατοποινιτών ποινικών κατάδικων των φυλακών και την εποχή του Ανταρτοπολέμου και των Στρατοδικείων έγινε νεκροταφείο εκτελεσμένων κομμουνιστών.

Από το 1914 που άρχισαν να καταφθάνουν πρόσφυγες στη Θεσσαλονίκη, δημιουργήθηκε πρόβλημα ταφής, γιατί λόγων των άθλιων συνθηκών διαβίωσης και των επιδημιών, οι θάνατοι ήταν αθρόοι. Γι’ αυτούς δημιουργήθηκε το νεκροταφείο του Προφήτη Ηλία στους Χορτατζήδες.

Ο Ηλίας Πετρόπουλος  μας δίνει τις εξής πληροφορίες:
Το 1943 φτιάχτηκε το νεκροταφείο της Αγίας Φωτεινής, το οποίο μάλιστα περιτοιχίστηκε με τούβλα από τους λεηλατημένους εβραϊκούς τάφους. Οι χριστιανοί το απαξίωσαν, γιατί ήταν στο βουνό. Στο τέλος χρησίμεψε για να θάβονται όσους σκότωναν οι ταγματασφαλίτες. Στο νεκροταφείο βρίσκονταν οι ατομικοί τάφοι και στο διπλανό ρέμα οι ομαδικοί. Τα ίχνη τους εξαφανίστηκαν από τις μπουλντόζες του εργολάβου που οικοδόμησε το Καυταντζόγλειο. Το Καυταντζόγλειο χτίστηκε εν μέρει πάνω στο νεκροταφείο της Αγίας Φωτεινής.

Καυταντζόγλειο-εγκαίνια  27-10-1960.jpg
27 Οκτωβρίου 1960

Στην κακόφημη Δόξα, προς τη μάντρα των Εβραϊκών Μνημάτων, υπήρχε ένα στρατιωτικό νεκροταφείο για τους φαντάρους που πέθαιναν μακριά από τον τόπο τους.

Ευαγγελίστρια μεσοπόλεμος αρχείο ΦΑΑΘ.jpg
Η Ευαγγελίστρια και η γύρω περιοχή κατά την εποχή του μεσοπολέμου. (Από τον ιστότοπο της ΦΑΑΘ)

Απ’ όλα αυτά τα νεκροταφεία το μόνο που σώζεται σήμερα είναι της Ευαγγελίστριας, το προτεστάντικο και το αρμένικο.


Μιλάμε μόνο για την περιοχή έξω από τα ανατολικά τείχη. Γιατί και δυτικά υπήρχαν νεκροταφεία, αλλά και μέσα στην πόλη υπήρχαν νεκροταφεία όπως και μεμονωμένοι τάφοι, καθώς μέχρι το 1870 οι χριστιανοί και οι μουσουλμάνοι έθαβαν κάποιους νεκρούς τους σε περίβολους εκκλησιών, τζαμιών και σε αυλές σπιτιών.


Το παλιό ορθόδοξο νεκροταφείο εξαφανίστηκε χωρίς ν’ αφήσει ίχνη
Το νεκροταφείο της ορθόδοξης χριστιανικής κοινότητας ήταν παμπάλαιο και τεράστιο. Καταλάμβανε μια έκταση που άρχιζε από τα ανατολικά τείχη κι έφτανε μέχρι το Σεΐχ Σου, τα λατομεία και το αγίασμα του Αγίου Παύλου, και νότια μέχρι την Εγνατία.
Οι συνοικίες της κάτω πόλης έθαβαν τους νεκρούς τους στο νότιο τμήμα του νεκροταφείου. Η κηδεία πέρναγε από την πύλη της Καλαμαριάς (την πύλη του τείχους στην Εγνατία) και τη Νέα Χρυσή Πύλη (την πύλη στην Αγίου Δημητρίου). Οι πάνω συνοικίες χρησιμοποιούσαν το βορειότερο τμήμα και πέρναγαν από την πύλη της Παλαιολογίνας και από κάποιο άνοιγμα που υπήρχε στα τείχη κοντά στον πύργο του Τριγωνίου.

Από το νοσοκομείο και πάνω
Το άνοιγμα στα τείχη κοντά στον πύργο του Τριγωνίου.

Τον 19ο αιώνα εγκαταστάθηκαν Διβραλήδες στη Θεσσαλονίκη. Οι Διβραλήδες ήταν αλβανόφωνοι ή σλαβόφωνοι κάτοικοι της Δίβρας. Ήταν χριστιανοί ορθόδοξοι και είχαν ελληνικά ήθη και έθιμα. Το νεκροταφείο τους αποτελούσε τμήμα του ορθόδοξου νεκροταφείου και βρισκόταν στην περιοχή «Πλατάνια του Λάζου».

Τα παλιά νεκροταφεία δεν είχαν ούτε ρυμοτομία ούτε σχέδιο. Δεδομένου ότι δεν γίνονταν εκταφές, επεκτείνονταν συνεχώς καταλαμβάνοντας μεγάλες εκτάσεις, για τις οποίες άλλοτε είχαν νόμιμους τίτλους ιδιοκτησίας και άλλοτε επικαλούνταν χρησικτησία. Και καθώς τα νεκροταφεία όλων των κοινοτήτων βρίσκονταν στην ίδια περιοχή και γειτόνευαν ανοιχτά κι απεριτοίχιστα, δεν έλειπαν οι έριδες και οι καταπατήσεις.

Μέχρι το 1870 δεν υπήρχε νομοθεσία για τα νεκροταφεία. Το κενό αυτό κάλυψε η οθωμανική διοίκηση, στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού της αυτοκρατορίας, με τον νόμο περί ιδρύσεως και λειτουργίας νεκροταφείων, ακολουθώντας τα πρότυπα της Ευρώπης. Τα νεκροταφεία έπρεπε να είναι νέου τύπου, ρυμοτομημένα, σε συγκεκριμένους χώρους και να έχουν εγκριθεί από τις υγειονομικές υπηρεσίες. Ταυτόχρονα απαγορεύτηκαν οι ταφές μέσα στην πόλη.
Για πρώτη φορά η πολιτεία  ρυθμίζει, με το αζημίωτο, θέματα που μέχρι τότε ρύθμιζαν μόνον οι θρησκευτικοί και εθιμικοί κανόνες. Οι καιροί αλλάζουν.


Οι ταφές μέσα στην πόλη δημιουργούσαν πολλές φορές συνοικιακά νεκροταφεία, μία εικόνα εντελώς ξένη στη σύγχρονη εποχή, που αργότερα θα τη δούμε ξεχωριστά.


Τότε καταργήθηκε το παλιό ορθόδοξο νεκροταφείο και δημιουργήθηκε το νέο της Ευαγγελίστριας. Και να πώς:

Το νεκροταφείο παρ’ όλο που χρησιμοποιούνταν από την ελληνική κοινότητα, βρισκόταν σε άθλια κατάσταση. Οι βροχές παράσερναν τα χώματα κι έρχονταν στην επιφάνεια οστά. Το 1875 η κοινότητα παραχώρησε το νεκροταφείο στη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Ανδρών Θεσσαλονίκης, με τη συμφωνία να ιδρύσει νέο νεκροταφείο. Η ΦΑΑΘ μέσα σε τρία χρόνια έφτιαξε την Ευαγγελίστρια πάνω στο παλιό νεκροταφείο, έχτισε την εκκλησία, κατασκεύασε χώρους φιλοξενίας, κατοικίες για τον ιερέα και το προσωπικό, οστεοφυλάκιο και χωνευτήριο και περιτοίχισε ένα τμήμα της μεγάλης έκτασης.
Η απότομη κατάργηση του ενός νεκροταφείου και η δημιουργία του άλλου σε σύντομο χρονικό διάστημα οδηγεί στη σκέψη ότι κάποια ανάγκη πίεσε την ελληνική κοινότητα να ενεργήσει με τέτοια ταχύτητα. Ήθελε να προλάβει την απαλλοτρίωση της περιοχής από την οθωμανική διοίκηση. Δεν το απέφυγε.
Με απόφαση του Ινταρέ Μετζλισί (του νομαρχιακού συμβουλίου) άρχισαν να αφαιρούνται τμήματα για κοινωφελείς σκοπούς και να κατασκάπτονται.  Όταν ο Μιδάτ πασάς κατεδάφισε το νότιο τμήμα του τείχους για τη διάνοιξη της λεωφόρου Χαμιδιέ (Εθνικής Αμύνης), κατασκάφτηκε το νότιο και πιο πυκνό τμήμα του ορθόδοξου νεκροταφείου. Το βόρειο τμήμα κατασκάφτηκε για να φτιαχτεί το νοσοκομείο Χαμιδιέ, το Λυσσιατρείο και το Φθισιατρείο. Το σημερινό νοσοκομείο Άγιος Δημήτριος και οι πολυσυζητημένοι Κήποι του Πασά είναι οικοδομημένοι πάνω σε μνήματα. Το ακόμα βορειότερο τμήμα εξαφανίστηκε από τις εργασίες που έκανε η ΦΑΑΘ για να περιφράξει το αγίασμα του Αγίου Παύλου.

Νοτιοανατολικά ένα τμήμα της Ευαγγελίστριας απαλλοτριώθηκε για το Ισλά Χανέ (Ορφανοτροφείο και Επαγγελματική Σχολή Μιδάτ Πασά, μετέπειτα Μηχανουργείο Αξυλιθιώτη), άλλο ένα για το αρμένικο νεκροταφείο και ένα τρίτο τμήμα απαλλοτριώθηκε για το βουλγάρικο (που ιδρύθηκε το 1887 πάνω στο Διβραλήδικο).

Η σημερινή Ευαγγελίστρια δεν είναι παρά ένα μικρό τμήμα του νεκροταφείου της Ευαγγελίστριας που ιδρύθηκε το 1878.

Βουλγάρικο νεκροταφείο-Ευαγγελίστρια-Άγιος Δημήτριος
Το βουλγάρικο νεκροταφείο.

Η ΦΑΑΘ ήταν υποχρεωμένη να υπακούσει στις αποφάσεις του Ινταρέ Μετζλισί, ασχέτως που δεν ήθελε καθόλου. Εκείνο όμως που έφερε βαρέως ήταν η παραχώρηση έκτασης για το νεκροταφείο της βουλγάρικης παροικίας. Γι’ αυτό και αμέσως μετά την απελευθέρωση, το βουλγάρικο νεκροταφείο καταργήθηκε, ο χώρος επανακτήθηκε από την Ευαγγελίστρια και τα μνήματα κατεδαφίστηκαν. Η βουλγάρικη εκκλησία του Αγίου Λαζάρου δεν κατεδαφίστηκε, γιατί ήταν χριστιανική ορθόδοξη, αλλά έμεινε κλειστή.

Οι ίδιοι λόγοι που ανάγκασαν την εβραϊκή κοινότητα να περιτοιχίσει το νεκροταφείο της οδήγησαν και την ελληνική να κάνει το ίδιο. Το 1895 ολοκληρώθηκε η περιτοίχιση της Ευαγγελίστριας, που είχε αρχίσει το 1878. Έτσι οριοθετήθηκε εμφανώς ο χώρος.

Το γεγονός είναι ότι το παλιό ορθόδοξο νεκροταφείο, παρά την τεράστια έκτασή του, εξαφανίστηκε χωρίς ν’ αφήσει κανένα ίχνος. Τα μαρμάρινα και τα πέτρινα μνήματα χρησιμοποιήθηκαν για τους τάφους του νέου νεκροταφείου της Ευαγγελίστριας ή έγιναν οικοδομικά υλικά για άλλα κτίσματα.

Το βυζαντινό σύμβολο γα τη λέξη τάφος

Πώς ήταν το παλιό ορθόδοξο νεκροταφείο δεν θα μάθουμε ποτέ. Πώς ήταν τα παλιά μνήματα επίσης δεν θα μάθουμε ποτέ. Μπορούμε μόνο να πάρουμε μια ιδέα από τους παλιότερους τάφους της Ευαγγελίστριας, που χρονικά βρίσκονται πιο κοντά στην εποχή του παλιού νεκροταφείου και που λογικά μοιάζουν με τους εξαφανισμένους τάφους του. Κάποιοι από αυτούς έχουν χαραγμένο στην πλάκα τους το βυζαντινό σύμβολο για τη λέξη τάφος.

Στην κρύπτη του Αγίου Δημητρίου
Μια μαρμάρινη πλάκα με το βυζαντινό σύμβολο της λέξης τάφος, βρίσκεται στο δάπεδο του υπόγειου ναού του Αγίου Δημητρίου.

 

Ευχαριστώ το Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης (Ψηφιοποίηση Πολιτιστικών Τεκμηρίων), το Ιστορικό Αρχείο της Αμερικανικής Γεωργικής Σχολής (Βιβλιοθήκη Δημήτρης & Αλίκη Περρωτή, Αμερικανική Γεωργική Σχολή) και τον Μάνο Μαλαμίδη, που είχαν την καλοσύνη να μου παραχωρήσουν φωτογραφίες από τις συλλογές τους και την άδεια χρήσης τους.

 

Advertisements

2 σκέψεις σχετικά με το “Μία απέραντη έκταση γεμάτη νεκροταφεία έξω από τα ανατολικά τείχη. Πώς εξαφανίστηκε το τεράστιο ορθόδοξο νεκροταφείο της παλιάς Θεσσαλονίκης και φτιάχτηκε η Ευαγγελίστρια;

  1. ωραιο αρθρο για τα νεκροταφεια Τετη, μπραβο!

    μερικα σχολια:

    η βουλγαρικη εκκλησια που βρισκοταν στο βουλγαρικο νεκροταφειο ηταν αφιερωμενη στον Αγιο Παυλο. Οι κρεμμυδοσχημοι τρουλοι της, χαρακτηριστικο της βουλγαρικης/σλαβικης χριστιανικης αρχιτεκτονικης, μαζι με τον ναρθηκα της, καταστραφηκαν απο τους Ελληνες για προφανεις λογους ελληνοπρεπους μακιγιαζ της κατακτημενης πολης. Μερικες σχετικες πληροφοριες αναφερει ο Κολωνας στο βιβλιο του για την εκτος των τειχων Σαλονικη.
    εχεις υποψη βιβλιογραφικες αναφορες για την κατασταση και τις εξελιξεις σχετικα με το βουλγαρικο νεκροταφειο μετα το 1912? (καταργηση, καταστροφη κοκ)

    Αρέσει σε 1 άτομο

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s