Ο Μεβλεβί χανές της Θεσσαλονίκης-ο τεκές των περιστρεφόμενων δερβίσηδων

Στην παλιά Θεσσαλονίκη υπήρχαν τουλάχιστον τριάντα τεκέδες. Κάθε συνοικία είχε τον τεκέ της. Αναμεσά τους ο πανέμορφος Μεβλεβί χανές, ο τεκές Καντίρ Μπαμπά, ο Φετιγιέ, ο Ικί Λουλέ Περσεμπέ, ο Σαατλί, ο Παζάρ, ο Γκιούλμπαμπα κι ένας τεκές ωρυόμενων δερβίσηδων. Δεν σώζεται κανένας. Όμως, για τον Μεβλεβί χανέ έχουμε κάποιες πληροφορίες και μερικές απεικονίσεις.

Σημειωτέον ότι οι τεκέδες ήταν θρησκευτικοί χώροι, αντίστοιχοι με τα χριστιανικά μοναστήρια. Τα διάφορα τάγματα δερβίσηδων είχαν τους δικούς τους τεκέδες, που ήταν άσυλα ανεξάρτητα από το κράτος. Οι δερβίσηδες –οι μοναχοί, ας πούμε– ήταν πνευματικοί άνθρωποι, και ο σεΐχης –ο ηγούμενος– ήταν φωτισμένος άνθρωπος και πνευματικός οδηγός. Όλα τα τάγματα των δερβίσηδων είχαν δογματικές διαφορές από την επίσημη θρησκεία, ωστόσο η επιρροή που είχαν στους πιστούς μουσουλμάνους, οι οποίοι κατέφευγαν εκεί για πνευματική καθοδήγηση και συνδρομή, ήταν τόσο μεγάλη, ώστε η οθωμανική διοίκηση ευνοούσε τη δημιουργία τεκέδων.

Το τάγμα των Μεβλεβίδων (ή Μεβλανάδων) ήταν από τα πιο σημαντικά μοναχικά τάγματα του Ισλάμ. Ιδρυτής του ήταν ο Μεβλανά Τζελαλεντίν Ρουμί (δηλαδή ο κύριος ημών Τζελαλεντίν ο Ρωμαίος), που ήταν μυστικιστής, φιλόσοφος, ποιητής και λάτρης της τέχνης. Εισήγαγε στο τελετουργικό της προσευχής τη μουσική και τον χορό. Ο χορός ήταν κυκλικός –κάθε δερβίσης περιστρεφόταν γύρω από τον άξονά του. Η κυκλική κίνηση αναπαριστούσε την κίνηση του ηλιακού συστήματος. Οι συνεχείς περιστροφές οδηγούσαν στην εξαφάνιση του εγώ, στην εναρμόνιση με το σύμπαν και στην ένωση με τον Θεό.

Για να φτάσει κανείς στον Μεβλεβί χανέ από τα ανατολικά έμπαινε από τη Νέα Χρυσή Πύλη, περνούσε την Αγίου Δημητρίου, συναντούσε τη Στήλη των Όφεων, που τότε βρισκόταν στην αριστερή πλευρά του δρόμου, περνούσε κάτω από τα Τρία Αυγά, κι έβγαινε από τη Ληταία Πύλη. Στρίβοντας δεξιά, κολλητά στην εξωτερική πλευρά του δυτικού τείχους, ήταν ο Μεβλεβί χανές με το χαρακτηριστικό κυπαρίσσι του. Η περιοχή λεγόταν Μεβλανές ή Μαβλέ-χανές.

Στον περίβολό του τεκέ υπήρχε το νεκροταφείο των Μεβλεβίδων και το περίτεχνο περίπτερο απ’ όπου η θέα προς το Αιγαίο ήταν υπέροχη.

Από περιγραφή του 1915:
[…] Στο δυτικό άκρο του κτιρίου, με θέα στον κόλπο, υπήρχε ένα μεγάλο περίπτερο με πλατιά πρόστεγα και οροφή πλούσια διακοσμημένη και λαξευμένη, με μικρούς ξύλινους εξώστες και κόγχες, ένα περίπτερο πολύ όμορφο παρά τη φθορά του, που θύμιζε τα υποστατικά μερικών μεγάλων τούρκικων «Derebeyi». […] Ένα μικρό περιφραγμένο νεκροταφείο με μαρμάρινες επιτύμβιες στήλες, επιστεγασμένες με τους υψηλούς σκούφους των Μεβλεβήδων δερβίσηδων, μαρτυρούσε ότι επρόκειτο για τεκέ αυτού του τάγματος.

Ο τεκές φτιάχτηκε από τον Εκμεκτζί Ζαδέ Αχμέτ πασά και ήταν μεγάλος, περίτεχνος και πλούσιος –ο πλουσιότερος τεκές της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ιδρύθηκε πάνω στο καστρομονάστηρο της Αγίας Ματρώνας. Η αγία καταγόταν από τη Θεσσαλονίκη, όπου και ο τόπος του μαρτυρίου της. Το μοναστήρι είχε ιδρυθεί τον 4ο αι. και ήταν τέτοιων διαστάστεων, ώστε λέγεται πως οι Σλάβοι, όταν έφτασαν νύχτα κατά τη δεύτερη επιδρομή τους, νόμισαν ότι βρέθηκαν κιόλας στη Θεσσαλονίκη.
Κρίνοντας από την περιγραφή του Εβλιά Τσελεμπί, ο τεκές των Μεβλεβίδων της Θεσσαλονίκης ήταν έργο σπάνιας τέχνης.

Φιάλη Μεβλεβί χανές
Η φιάλη.

Στην εσωτερική αυλή του τεκέ ήταν η φιάλη, που προοριζόταν για το απτέζι, δηλαδή το πλύσιμο των πιστών πριν από την προσευχή. Γύρω από τη φιάλη βρισκόταν το τζαμί, τα κελιά και το σεμά χανέ, δηλαδή η αίθουσα όπου τελούταν ο περιστροφικός χορός.

Το 1914-1915 βρήκαν καταφύγιο στη Θεσσαλονίκη 37.000 χριστιανοί πρόσφυγες –το πρώτο κύμα προσφύγων–, χώρια οι μουσουλμάνοι που ήρθαν, όταν οι Βούλγαροι και οι Σέρβοι κατέλαβαν τα χωριά τους. Κάποιοι μουσουλμάνοι από τη Νέα Σερβία βρήκαν καταφύγιο στον τεκέ των Μεβλεβίδων, μέχρι να έρθει η ώρα να φύγουν για τη νέα πατρίδα, την Τουρκία.
Είχε φτάσει πια η εποχή της παρακμής του Μεβλεβί χανέ. Στο περίτεχνο περίπτερο έβλεπες απλωμένες μπουγάδες προσφύγων. Ο Κεμάλ κατάργησε τα μοναχικά τάγματα και κυνήγησε τους δερβίσηδες. Απ’ την άλλη, οι χριστιανοί ήθελαν να σβήσουν και να ξεχάσουν το οθωμανικό παρελθόν της πόλης. Ο τεκές των Μεβλεβίδων έχασε την κορυφή του μιναρέ του, απόμεινε χωρίς το περιτείχισμά του και κατόπιν εξαφανίστηκε από το νέο πρόσωπο της Θεσσαλονίκης.

Μεβλεβί χανές χωρίς περιτείχισμα
Ο τεκές των Μεβλεβίδων μετά το 1912. Ξεχωρίζει το μεγάλο κυπαρίσσι του.

Ο χάρτης αριστερά δείχνει την πυρίκαυστο ζώνη του 1917. Σημειώνεται εκτός των τειχών Derviches tourneurs (Περιστρεφόμενοι δερβίσηδες), η θέση του τεκέ των Μεβλεβίδων. Δεξιά σημειώνεται η θέση του Μεβλεβί χανέ στον σύγχρονο χάρτη. Σήμερα στη θέση του είναι σχολικό συγκρότημα.

Στη σπάνια φωτογραφία της Θεσσαλονίκης με το παραλιακό τείχος, η οποία χρονολογείται πριν από το 1867, σημειώνεται με γαλάζιο η θέση του Μεβλεβί χανέ.

Θεσσαλονίκη με το παραθαλάσσιο τείχος πριν το 1867_Μεβλεβί χανέ.jpg

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s